Yuridik fanlar axborotnomasi О‘zbekiston Respublikasi “Ommaviy axborot vositalari tо‘g‘risida”gi Qonuni, О‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 8-oktabrdagi “О‘zbekiston Respublikasi oliy ta’lim tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash tо‘g‘risida”gi PF–5847-son, О‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 29-apreldagi “О‘zbekiston Respublikasida yuridik ta’lim va fanni tubdan takomillashtirish bо‘yicha qо‘shimcha chora-tadbirlar tо‘g‘risida”gi PF–5987-son, 2020-yil 29-oktabrdagi “Ilm-fanni 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash tо‘g‘risida”gi PF–6097-son farmonlari hamda Toshkent davlat yuridik universiteti ustaviga muvofiq Toshkent davlat yuridik universiteti (keyingi о‘rinlarda – muassis) muassisligida “Yuridik fanlar axborotnomasi – Вестник юридических наук – Review of Law Sciences” ilmiy-amaliy jurnali (keyingi о‘rinlarda – jurnal) tashkil qilingan. Ommaviy axborot vositasining nomi va turi: “Yuridik fanlar axborotnomasi – Вестник юридических наук – Review of Law Sciences” ilmiy-amaliy huquqiy jurnali. Jurnal о‘zbek, rus va ingliz tillarida chop etiladi. Jurnalning asosiy maqsadi – huquqiy sohada olib borilayotgan ilmiy-tadqiqot ishlari natijalari, yuridik fanlarga oid nazariy va amaliy masalalarni yoritish, munozarali masalalarni muhokama etish uchun professional maydon yaratish.
TILNING HOLATINI HUQUQIY TARTIBGA SOLISH VA UNDAN TURLI HUQUQ MANBALARIDA FOYDALANISH XUSUSIYATLARI
Kichik tillar yoki kichik xalqlarning tillarini saqlab qolish muammosi muqarrar ravishda mutaxassislar tomonidan koʻrib chiqiladi. Ushbu maqola huquq manbalarida tilni huquqiy tartibga solish masalalarini oʻrganadi – xalqaro hujjatlar va normativ-huquqiy hujjatlarda. Ularning har biri tilning roli va xususiyatlarini, shuningdek, uni muayyan huquqiy munosabatlarda qoʻllashni koʻrib chiqadi. Bundan tashqari, maqolada mamlakatimizda va xorijda davlat tili maqomi va nufuzini oshirish masalasi yuzasidan Oʻzbekiston Respublikasi qonunchiligidagi oʻzgarishlar belgilab berilgan. Hozirgi bosqichda davlatimiz rahbariyati til siyosatini takomillashtirish, davlat tilini saqlash va rivojlantirish masalalariga katta eʼtibor qaratmoqda. Binobarin, ushbu sohadagi muammolarni hal qilish uchun qonunchilikni takomillashtirish, eng muhim hujjatlarni qabul qilish zarur. Tadqiqotning metodologik asosi qonun hujjatlari, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti va hukumatining til maqomini huquqiy tartibga solish masalalari boʻyicha qarorlari, xalqaro huquqiy hujjatlar, xorijiy mamlakatlar qonunchiligining oʻrganilayotgan hodisalarga kompleks yondashuviga oid qarorlari boʻldi. Tadqiqotda qoʻyilgan vazifalarni hal qilish uchun tadqiqot usullari toʻplami – qiyosiy tahlil, qiyosiy tarixiy, tarkibiy tahlil, kuzatish, taqqoslash ishlatilgan.
Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, xalqaro hujjatlar, milliy qonunchilik, kamsitish, ozchiliklar, huquqlarni himoya qilish, davlat tili, milliy til, normativ-huquqiy hujjatlar, davlat tilining maqomi va obroʻsi, davlat tilini rivojlantirish departamenti, til siyosati.
Mazkur maqolada innovatsion taʼlim jarayonida shaxsga bilim berish, unda koʻnikma va malaka hosil qilish hamda dunyoqarashini shakllantirish, ehtiyojlarini qondirish, qobiliyatlarini ochish, rivojlantirishga yoʻnaltirish kabi ustuvor vazifalar xususida fikr yuritiladi. Bunda pedagogik innovatsiyaning taʼlim maqsadi (nima uchun oʻqitish va kimni oʻqitish); taʼlim mazmuni (nimani oʻqitish); taʼlimni tashkil etish shakllari (qanday oʻqitish); taʼlim metodlari va vositalari (qanday asosda oʻqitish) kabi bahs doirasiga oid jihatlarga eʼtibor qaratilgan. Shuningdek, taʼlim jarayonida keng qoʻllanayotgan “interaktiv metodlar”, “innovatsion taʼlim texnologiyalari”, “ilgʻor pedagogik texnologiya”, “progressiv pedagogik texnologiya”, “zamonaviy taʼlim texnologiyasi” iboralarining mazmun-mohiyati, innovatsion pedagogik va axborot texnologiyalarini oʻquv jarayonida oʻrinli qoʻllash, produktiv taʼlimda zamonaviy texnologiyalarning ahamiyati, ularning oʻquvchi, talabalarni bilimlarni oʻzlashtirish, mavzularni mustaqil oʻrganib, vaziyatlarni tahlil qilish, xulosalar chiqarish va qaror qabul qilishdagi oʻrni xususida ham fikr yuritiladi. Davlat hujjatlarida taʼlimiy maqsadlarni roʻyobga chiqarish vazifalariga ham alohida eʼtibor qaratilgan. Shu bilan birga, zamonaviy pedagogik texnologiyalar, oʻqitish metodikasi boʻyicha mashhur nazariyotchi olimlar, tajribali amaliyotchi pedagogshunoslarning fikr va mulohazalari qiyoslangan hamda tahlil qilingan.
produktiv taʼlim, reproduktiv taʼlim, texnologiya, innovatsiya, innovatsion taʼlim texnologiyalari, taʼlim metodi, qobiliyat, pedagogik ijodkorlik, hamjihatlik, hamkorlik.
OʻZBEKISTON RESPUBLIKASIDA AGENTLIK FAOLIYATINI HUQUQIY TARTIBGA SOLISH
Mazkur ilmiy maqolada Oʻzbekiston Respublikasi sport sanoatida agentlik faoliyatini nazariy-huquqiy jihatidan tartibga solish oʻrganiladi. Ilmiy maqoladagi tadqiqot mavzusi Oʻzbekistonda sport rivojlanishining hozirgi bosqichida sport mediatorlari (agentlari) faoliyati va huquqlarini aks ettiruvchi bir qator axborot, ilmiy hamda xorijiy manbalar hisoblanadi. Tadqiqotning maqsadi sifatida sportda agentlik faoliyatini fuqarolik-huquqiy tartibga solish va sportda agentlik majburiyatlarini tashkil etish xususiyatlari va amalga oshirish tartibi toʻgʻrisidagi yaxlit gʻoyani shakllantirish koʻzlangan. Ilmiy maqola mavzusining dolzarbligi – sportchilarning huquqlarini himoya qilishdagi amaliy ahamiyati, shuningdek, butun sport jamoatchiligining xabardorligi oshirishdir. Tadqiqotning belgilangan maqsadiga erishish uchun “agent”, “skaut” tushunchalarini, ularning oʻzaro bogʻliqligi va faoliyatini oʻrganish kabi muammolar hal qilindi. Ilmiy maqolaning asosiy xulosasi – “sport agenti” tushunchasini kengaytirish va xalqaro sport huquqi normalari asosida sport mediatori faoliyatini tartibga solish boʻyicha yagona normativ hujjatlarni qabul qilish zarurligi toʻgʻrisidagi takliflarni kiritish. Tuzilgan xulosalar va takliflar sport huquqi fanini takomillashtirish uchun qimmatli axborot materiali boʻladi. Ishlab chiqilgan xulosa va takliflar sport qonunchiligi fanini takomillashtirish uchun qimmatli axborot manbasi sifatida koʻriladi.
agent, skaut, sport, FIFA, reglament, sportchi, agentlik faoliyati, sport agenti, transfer va (yoki) boshqa jamoa (klub)ga oʻtish.
EKSPЕRTIZA TAYINLASH VA O‘TKAZISHDA SHAXS HUQUQLARINI TA’MINLASH
Maqolada yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi davlat dasturining “mamlakatimizda adolat va qonun ustuvorligi tamoyillarini taraqqiyotning eng asosiy va zarur shartiga aylantirish” yo‘nalishida jinoyat-protsessual qonunchilikni takomillashtirish masalalari tahlil qilingan, O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasiga muvofiq barcha fuqarolarning qonun oldida tengligini hamda Jinoyat-protsessual kodeksida belgilangan odil sudlovni fuqarolarning qonun va sud oldida tengligi asosida amalga oshirilishini ta’minlash maqsadida ushbu kodeksning 179-moddasini takomillashtirib, ushbu moddani “Ekspertiza tayinlash va o‘tkazishda shaxs huquqlari ta’minlash” deb nomlash, ekspertiza tayinlash va o‘tkazishda jabrlanuvchi hamda qonuniy vakilning gumon qilinuvchi hamda ayblanuvchi kabi huquqlarini belgilash, ekspertiza tayinlash haqida qaror chiqargan vakolatli shaxs tomonidan gumon qilinuvchi, ayblanuvchi, jabrlanuvchi, qonuniy vakil va boshqa shaxslarning ekspertiza tayinlash va o‘tkazishdagi ushbu moddada belgilangan huquqlarini tushuntirilishi va bu haqda bayonnoma tuzilishi shartligini kiritish, shuningdek, ushbu kodeksga tergovga qadar tekshiruv, surishtiruv va dastlabki tergov davrida kiritilgan iltimosnomalar bilan bog‘liq protsessual harakatlar va hujjatlarni aniq huquqiy tartibga soluvchi alohida moddani kiritish yuzasidan takliflar bildirilgan.
shaxs huquqi, qo‘shimcha ekspertiza, qayta ekspertiza, iltimosnoma, jabrlanuvchi, qonuniy vakil, gumon qilinuvchi, ayblanuvchi.
JINOYAT ISHINI SUDDA KOʻRISH UCHUN TAYYORLASH BOSQICHIDA TARAFLAR TORTISHUVINI TAʼMINLASH
Mazkur maqolada jinoyat ishini sudda koʻrish uchun tayyorlash jarayonida taraflarning oʻzaro tortishuvini kuchaytirish, uning muhim tarkibiy qismi boʻlgan taraflar protsessual imkoniyatlaridagi tengligini taʼminlash, shuningdek, haqiqatni aniqlash jarayonida sudning oʻrnini aniqlash, uning dalillarni toʻplash, tekshirish va baholash davrida faollik darajasini belgilash masalalari ayrim rivojlangan xorijiy mamlakatlar tajribasi hamda aynan shu masalada ilmiy tadqiqot ishlarini olib borgan protsessualist olimlarning ilmiy qarashlari asosida tahlildan oʻtkazilgan. Shuningdek, dastlabki eshituv oʻtkazish asoslarini yanada takomillashtirish, bunda koʻproq himoya tarafning protsessual imkoniyatlarini kengaytirish, qonunda ayblov xulosasi yoki dalolatnomasini tasdiqlaydigan prokurorga ishdagi kamchiliklarni toʻgʻrilashga imkoniyat berilishini tanqid qilish orqali mazkur tartibni takomillashtirish masalalari muhokama qilingan. Ishni sudda koʻrish uchun tayyorlash, unda taraflar tengligi va tortishuvini kuchaytirish bilan bogʻliq ayrim muammoli masalalar atroflicha oʻrganilib, ularni yangi tahrirda qabul qilingan Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasiga asosan bartaraf etish yuzasidan taklif va tavsiyalar ishlab chiqilgan. Ushbu taklif va tavsiyalar sud amaliyotini tartibga solishda, ishni sudda koʻrish uchun tayyorlash davriga oid qonunchilikni isloh qilishda muhim ahamiyatga ega.
tortishuv, haqiqatni aniqlash, sud, ayblov taraf, himoya taraf, isbotlash, tenglik.
QILMISHNING JINOIYLIGINI ISTISNO QILUVCHI HOLATLAR SHAXS HUQUQ VA ERKINLIKLARINI SUDDAN TASHQARI HIMOYA QILISH SHAKLLARI SIFATIDA
Huquqni qoʻllash amaliyotida va ijtimoiy tarmoqlarga nazar tashlaydigan boʻlsak, ayrim kishilarda Oʻzbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksida belgilangan qilmishning jinoiyligini istisno qiluvchi holatlar faqat huquqni muhofaza qiluvchi organlar uchun nazarda tutilgan, degan xato tasavvur shakllanganligini koʻrish mumkin. Maqolada muallif mana shu kabi qarashlarning xato ekanini, qilmishning jinoiyligini istisno qiluvchi holatlar, avvalo, shaxs huquq va erkinliklarini suddan tashqari himoya qilishning qonuniy shakllari sifatida qonunchilikka kiritilganligini koʻrsatib berishga harakat qiladi. Bu boʻyicha xorijiy mamlakatlar tajribasidan misollar keltiradi. Ularni bir-biri bilan hamda Oʻzbekiston jinoyat qonunchiligi bilan taqqoslaydi. Qilmishning jinoiyligini istisno qiluvchi holatlar yuzasidan shakllangan huquqiy tartibga solish modellari, ilmiy-nazariy doktrinalarni ochib beradi. Bunda asosiy eʼtiborni qilmishning jinoiyligini istisno qiluvchi eng koʻp uchraydigan holatlar: zaruriy mudofaa, oxirgi zarurat, ijtimoiy xavfli qilmish sodir etgan shaxsni ushlash vaqtida zarar yetkazish holatlariga qaratadi. Shu bilan birga, mazkur holatlar huquqni muhofaza qiluvchi organlar vakillariga nisbatan ham tatbiq etilishi mumkinligiga toʻxtalib oʻtadi. Muallif maqolani xulosalar ekan, xorijiy davlatlar tajribasining aynan qaysi jihatlarini milliy qonunchilikka implementatsiya qilish mumkinligi istiqbollarini ham bayon etadi.
shaxs huquq va erkinliklari, oʻz-oʻzini himoya qilish, suddan tashqari himoya, zaruriy mudofaa, oxirgi zarurat, jinoyatchiga zarar yetkazish.
SHARTNOMANING ZAIF TARAFINI HIMOYA QILISHNING FUQAROLIK-HUQUQIY USULLARI
Ushbu maqolada shartnomaviy munosabatlarning zaif tarafini himoya qilishning quyidagi: shartnomani oʻzgartirish va bekor qilish, shartnoma shartlarini haqiqiy emas deb topish, huquqni himoya qilishni rad etish, adolatsiz shartning zaif taraf uchun majburiy emasligini eʼtirof etish kabi usullari ilmiy-nazariy jihatdan tahlil qilingan. Muallif umumiy ilmiy (tahlil, sintez, kuzatish, umumlashtirish, induksiya va deduksiya) va maxsus huquqiy (formal-huquqiy va huquqiy-texnik) usullardan foydalangan. Tahlil natijalariga koʻra, Oʻzbekiston Respublikasi qonunchiligida nazarda tutilgan amaldagi himoya mexanizmlari shartnomaning zaif tarafiga shartnoma bilan yuklanayotgan adolatsiz shartlarga qarshilik qilish imkonini beruvchi chora-tadbirlarning butun majmuasini oʻz ichiga olmasligi haqida xulosa qilingan. Shuning uchun Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksini adolatsiz shartnoma shartlari toʻgʻrisidagi qoidalar bilan toʻldirish, bunday shartlarning taxminiy roʻyxatini keltirish, shuningdek, shartnomaga kiritilgan adolatsiz shartlar zaif taraf uchun majburiy emasligini koʻrsatib oʻtish taklif etilmoqda. Bundan tashqari, shartnomani oʻzgartirish va bekor qilish qoidalarini takomillashtirish yuzasidan, jumladan, ushbu himoya usuli retrospektiv tartibda amalga oshirilishini belgilash va uni amalga oshirishda zaif tarafni protsessual yuklardan ozod qilish boʻyicha taklif berilmoqda.
zaif taraf, imperativ normalar, shartnomaning adolatsiz shartlari, shartnomaning individual ravishda kelishilmagan shartlari, shartnomani oʻzgartirish va bekor qilish, shartnoma shartlarini haqiqiy emas deb topish, huquqni himoya qilishni rad etish, shartnomani sharhlash.
LITSENZIYALASH TIZIMI ISLOHOTIDA KORRUPSIYAGA QARSHI KURASHISH OMILINI KUCHAYTIRISH
Litsenziyalash va ruxsat berish tartib-taomillarini tubdan takomillashtirish byurokratik toʻsiqlarni bartaraf etish bilan birgalikda korrupsiyaviy xatarlarni eng kam miqdorga tushirish orqali tadbirkorlik uchun qulay muhit yaratishda muhim hisoblanadi. Maqolada keyingi yillarda Oʻzbekistonni rivojlantirishning harakatlar va taraqqiyot strategiyalari doirasida oʻta byurokratik soha hisoblangan litsenziyalash va ruxsat berish tizimi butunlay isloh qilingani ochib berilgan. Shu bilan birga, muallif ushbu sohada korrupsiyaviy xatarlar va holatlar mavjudligi, amalga oshirilayotgan islohotlarda bu ahamiyatli komponent sanalishini tahlil qilgan. Xususan, ushbu masalada “Huquq ustuvorligi” avtomatlashtirilgan axborot tizimi orqali aniqlangan faoliyatni litsenziyalash sohasidagi qonunchilikka qay darajada rioya etilayotganini koʻrsatuvchi statistik maʼlumotlarga murojaat qilingan. Litsenziyalash, ruxsat berish tartib-taomillarini biznes jarayonlarni reinjiniring qilish orqali qayta koʻrib chiqish, ortiqcha boʻgʻinlarni olib tashlash, ayrim ruxsat beruvchi taomillardan voz kechish, elektron tizim orqali soʻrovlar oʻtkazib borish boʻyicha takliflar ilgari surilgan.
litsenziya, litsenziyalash, ruxsat berish tartib-taomillari, litsenziyaning talab va shartlari, davlatning tartibga solish funksiyasi, korrupsiyaga qarshi kurashish, “Litsenziya” axborot tizimi, “Huquq ustuvorligi” avtomatlashtirilgan axborot tizimi, biznes jarayonlarni reinjiniring qilish
KORRUPSIYAGA QARSHI KURASHISH BO‘YICHA OSIYO KELAJAGI: OSIYODA OʻZARO HAMKORLIK VA ISHONCH CHORALARI KONFERENSIYASI UCHUN G‘OYALAR
Maqolada Osiyoda oʻzaro hamkorlik va ishonch choralari konferensiyasi (CICA)ning huquqiy maqomini aniqlash va ushbu tashkilot doirasida korrupsiyaga qarshi kurash masalalari xalqaro ommaviy huquqiy munosabatlar nuqtayi nazaridan o‘rganildi. Oʻzbekiston Respublikasi qonunchiligi va xalqaro tajribani tizimli tahlil qilish asosida qiyosiy-huquqiy va rasmiy-huquqiy usullardan foydalangan holda, Osiyoda oʻzaro hamkorlik va ishonch choralari konferensiyasi (CICA) faoliyatining oʻziga xos xususiyatlari aniqlandi. Iqtisodiy jinoyatlar va korrupsiyaga qarshi kurashda Osiyoda oʻzaro hamkorlik va ishonch choralari konferensiyasida ishtirok etayotgan mamlakatlarning xalqaro hamkorligi masalalariga alohida eʼtibor qaratildi. Tadqiqot natijasida CICA Osiyo mintaqasida tinchlik, xavfsizlik va barqarorlikni taʼminlash uchun hamkorlikni mustahkamlovchi koʻp millatli forum ekanligi tadqiq etildi. Shunga koʻra, ushbu tuzilmaning funksiyalari va vazifalarini mintaqaviy tashkilot sifatida koʻrib chiqishda kompleks yondashuv zarur. Shuningdek, maqolada mazkur tashkilot doirasida Oʻzbekiston Respublikasining ishtirokini yaxshilash boʻyicha tavsiyalar ishlab chiqildi. Osiyoda oʻzaro hamkorlik va ishonch choralari konferensiyasining huquqiy maqomini aniqlashga doir qonunchilikni takomillashtirish boʻyicha takliflar shakllantirildi. Korrupsiyaga qarshi kurash doirasida tashkilotga aʼzo davlatlar hamkorligini mintaqaviy darajada maxsus huquqiy tartibga solish zarurligi asoslandi.
Osiyoda o‘zaro hamkorlik va ishonch choralari konferensiyasi, xalqaro va mintaqaviy tashkilotlar, korrupsiyaga qarshi kurashish siyosati, xalqaro huquq, mintaqaviy tashkilotlar huquqi, xalqaro va mintaqaviy hamkorlik
FUQAROLIK VA IQTISODIY PROTSESSDA SUDYA YORDAMCHISINING HUQUQIY MAQOMI
Maqolada sudya yordamchisi (katta yordamchisi) – sud majlisi kotibining iqtisodiy va fuqarolik protsessidagi ishtirokiga oid barcha jarayonlar tahlil qilindi. Sudya yordamchisi (sud majlisi kotibi)ning huquqiy maqomini aniqlashtirish bo‘yicha bahs-munozaralar mavjudligi ushbu mavzuning dolzarbligini belgilaydi. Shundan kelib chiqib, uning huquqiy maqomini belgilash borasidagi xorijiy va mahalliy huquqshunos olimlarning fikrlari o‘rganildi, sudya yordamchisi faoliyatiga oid tushunchalarga oydinlik kiritildi. Muallif sudya yordamchisi (sud majlisining kotibi)ning odil sudlovga koʻmaklashuvchi shaxslardan yana bir farqi ularni protsessga jalb qilish tartibida namoyon boʻlishini ta’kidlaydi. Shuningdek, ishda ishtirok etayotgan shaxslar sud majlisi kotibini asosli rad etish huquqiga ega ekanini amaldagi qonunchilikka ko‘ra asoslaydi. Maqolada sudya (sud) uchun katta kuch sifatida qaraladigan sudya yordamchisining vazifalari va funksiyalari qonunchilik hujjatlari asosida ko‘rib chiqilib, xulosalar qilindi. Uning faoliyatini raqamlashtirish boʻyicha xorijiy davlatlar tajribasi o‘rganildi. Tadqiqot natijasida xoʻjalik va fuqarolik ishlari boʻyicha sudlar va boshqa sudlarda sudya yordamchisi (sud majlisi kotibi) ishtiroki bilan bogʻliq ijobiy hamda salbiy tomonlar mavjudligi aniqlandi. Xulosada mavjud muammolarni hal etish, qonunchilikni takomillashtirish boʻyicha tavsiyalar va takliflar berildi.
sudya yordamchisi, sudya, bayonnoma, iqtisodiy jarayon, zarur talablar, hakamlik sudi, oʻzini rad qilish
FUQAROLIK SUD ISHLARINI YURITISH PRINSIPLARINI TAKOMILLASHTIRISH MASALALARI
Mazkur maqolada fuqarolik sud ishlarini yuritish prinsiplari, ularni takomillashtirish masalalari ilmiy-nazariy tahlil etilgan. Unda fuqarolik sud ishlarini yuritishda qonuniylik prinsipi tushunchasi va uning ahamiyati boʻyicha huquqshunos olimlarning fikrlari tahlil etilib, ushbu prinsip tushunchasiga ilmiy taʼrif ishlab chiqilgan. Xususan, fuqarolik protsessini boshlab beruvchi, harakatga keltiruvchi erkin huquq prinsipi hamda taraflarning tortishuvchilik prinsipi va ularning sud amaliyotida tutgan oʻrni, bu boradagi huquqshunos olimlarning fikr-mulohazalari ilmiy nazariy tahlil etilgan va xorijiy davlatlar fuqarolik protsessual qonunchiligi qiyosiy oʻrganib chiqilib, ilmiy-nazariy xulosalar va takliflar berilgan. Maqolada muallif protsessual huquqlarni suiisteʼmol qilmaslik masalasiga alohida eʼtibor qaratgan va uning oʻziga xos xususiyatlarini aniqlagan. Shuningdek, protsessual huquqlarni suiisteʼmol qilish nimalarda namoyon boʻlishi tahlil qilinib, bu boradagi ilmiy-nazariy tushunchalar oʻrganilgan va ushbu tushunchaga ilmiy taʼrif ishlab chiqilgan. Shu bilan birga, fuqarolik sud ishlarini yuritish prinsiplari boʻyicha xorijiy davlatlar, jumladan, Yaponiya, Gretsiya, Bolgariya, Germaniya Konstitutsiyalari hamda Rossiya, Estoniya, Аrmaniston, Ukraina, Belarus, Qozogʻiston, Qirgʻiziston Respublikalari fuqarolik protsessual qonunchiliklari milliy fuqarolik protsessual qonunchiligi bilan qiyosiy oʻrganilgan. Fuqarolik sud ishlarini yuritish prinsiplarini takomillashtirishga qaratilgan ilmiy-nazariy xulosalar, taklif va tavsiyalar ilgari surilgan.
fuqarolik sud ishlarini yuritish prinsiplari, qonuniylik, erkin huquq (dispozitivlik), protsessual huquqlarni suiisteʼmol qilmaslik, odil sudlov, sudya, tortishuvchilik, taraflarning tenghuquqliligi
VIRTUAL MAKONDA MUALLIFLIK HUQUQINI HIMOYA QILISH VA JAVOBGARLIK MASALALARI
Mazkur maqola virtual makonda mualliflik huquqi buzilishi, uni aniqlash va javobgarlik masalalariga bag‘ishlangan. Raqamli texnologiyalar rivojlanishi sharoitida mualliflik huquqi buzilishiga oid yangi muammolar yuzaga chiqib, natijada bu huquqni himoya qilishni murakkablashtirmoqda. Maqolada mualliflik huquqining buzilish sabablari, virtual makonda huquqiy nazorat va monitoring qilish vositalari, shuningdek, qonunbuzarliklarni aniqlash texnologiyalari tahlil qilindi. Xususan, huquqiy va texnologik vositalar yordamida virtual muhitda mualliflik huquqini himoya qilishning dolzarb muammolari koʻrsatilib, xalqaro va milliy darajadagi javobgarlik masalalari oʻrganildi. Tadqiqot natijalariga koʻra, virtual makonda mualliflik huquqini samarali himoya qilish va qonunbuzarliklarni kamaytirish uchun qonunchilikni takomillashtirish, texnologik vositalarni rivojlantirish va aholi oʻrtasida huquqiy savodxonlikni oshirish lozimligi ta’kidlandi. Mazkur maqola raqamli huquqbuzarliklarga qarshi chora-tadbirlarni ishlab chiqishda foydali boʻlib, huquqiy himoyani kuchaytirishga qaratilgan taklif va tavsiyalarni oʻz ichiga oladi. Maqola huquqshunoslar, tadqiqotchilar va raqamli muhitda intellektual mulk bilan shug‘ullanuvchi mutaxassislar uchun foydali boʻlib, mualliflik huquqini himoya qilishda yangi yondashuv va huquqiy strategiyalarni ishlab chiqish uchun muhim asos boʻlib xizmat qiladi.
mualliflik huquqi, virtual makon, huquq buzilishi, javobgarlik, raqamli huquq­buzarliklar, onlayn kontent himoyasi, huquqiy monitoring, sun’iy intellekt
RAQAMLI OBYEKTLAR VA MEROS OCHILGAN JOY: TRANSCHEGARAVIY MEROSGA DA’VATLAR
Ushbu maqolada xalqaro huquq va milliy qonunchilik doirasida raqamli obyektlar uchun meros ochilish joyini aniqlash muammolari kompleks tarzda koʻrib chiqilgan. Tadqiqot metodologiyasi tizimli, qiyosiy-huquqiy va rasmiy-huquqiy tahlil usullarini qoʻllash, shuningdek, raqamli merosni tartibga solishning xalqaro amaliyotini oʻrganishga asoslangan. Muallif mavjud huquqiy tizimlar, ayniqsa, meros huquqi sohasiga raqamli huquqiy munosabatlarni integratsiyalash jarayonida yuzaga keladigan fundamental muammolarni tahlil qilgan. Maqolada shuningdek, raqamli obyektlarning nomoddiy tabiati, ularning transchegaraviy xususiyati, yagona huquqiy tartibga solishning yoʻqligi, merosxoʻrlarning raqamli aktivlarga kirishidagi qiyinchiliklar va meros huquqi bilan shaxsiy hayot daxlsizligi huquqi oʻrtasidagi ziddiyat kabi asosiy muammolar o‘rganilgan. Tadqiqot natijasida notarial amaliyotga eksklyuziv blokcheyn tizimini joriy etish va maxsus qonunchilik ishlab chiqish kabi innovatsion yechimlar taklif etilmoqda. Tadqiqotning ilmiy yangiligi Oʻzbekiston Respublikasi huquqiy tizimining oʻziga xos xususiyatlarini hisobga olgan holda, raqamli meros muammolarini kompleks tahlil qilish va raqamli aktivlarni meros qilish uchun aniq huquqiy tartibga solish mexanizmlarini ishlab chiqishdan iborat. Tadqiqotning amaliy ahamiyatini blokcheyn texnologiyasidan foydalanib, raqamli meros sohasidagi qonunchilikni takomillashtirish boʻyicha tavsiyalar ishlab chiqish tashkil etadi. Unga amaldagi qonunchilikka oʻzgartirishlar kiritish va maxsus normativ-huquqiy hujjatlar yaratish boʻyicha takliflar kiradi. Olingan natijalardan milliy qonunchilikni modernizatsiyalash va raqamli aktivlarni meros qilish sohasida xalqaro huquqiy mexanizmlar ishlab chiqishda foydalanish mumkin.
meros huquqi, raqamli meros, maʼlumotlarni himoya qilish, blokcheyn, raqamli obyektlar, transchegaraviy meros, virtual mulk, merosda smart-kontraktlar, raqamli merosni rejalashtirish
NIZOLI VA OʻZ-OʻZIDAN HAQIQIY BOʻLMAGAN BITIMLAR: YANGI KLASSIFIKATSIYA
Ushbu maqolada Oʻzbekiston Respublikasida fuqarolik huquqining muhim instituti boʻlgan bitimlarning ahamiyati, ularning haqiqiy emas deb topilishida erk va irodaning oʻrni, bitimlar haqiqiy emasligiga koʻra tasniflanishi tahlil qilingan. Shuningdek, maqolada bitimlarning haqiqiy emasligiga oid yangi klassifikatsiya ishlab chiqilgan boʻlib, unga ko‘ra, ushbu yangi turlarga ajratish kazuistik emas, balki abstrakt tamoyil deb qabul qilish tavsiya etiladi. Ishlab chiqilgan klassifikatsiyani asoslash uchun bir nechta argumentlar taqdim etilgan boʻlib, ularda bugungi fuqarolik qonunchiligini takomillashtirish uchun takliflar ham aks ettirilgan. Fuqarolik huquqida haqiqiy boʻlmagan bitimlar nizoli va oʻz-oʻzidan haqiqiy boʻlmagan bitimlarga ajratilishining asosiy sababi ularning oqibatini farqlash uchundir. Biroq nazariya va amaliyotni tahlil qilgan holda ushbu muhim asosning ahamiyatsiz ekanligi muallif tomonidan isbotlashga harakat qilingan. Shu bilan bir qatorda, maqolada bitimlarning haqiqiy emasligi xususiyati, haqiqiy emaslikning har bir holati (tarkibi)da oʻziga xos xususiyatga ega boʻlgan isbotlash predmeti, daʼvo muddati pozitsiyasi, daʼvo qilish huquqiga ega boʻlgan shaxslar doirasi, daʼvo arizasida bitimni oʻz-oʻzidan haqiqiy emas deb topishni talab qilish huquqiga ega boʻlgan shaxslar (alohida), oʻzining insofsiz harakatlari orqali bitimni oʻz-oʻzidan haqiqiy emas deb tasdiqlashni talab qilish va boshqalar muhokama qilingan. Maqolada taqqoslash-qiyoslash, analiz-sintez, tizimli tahlildan keng foydalanilgan.
bitimlar, haqiqiy boʻlmagan bitimlarning turlari, erk, iroda, nizoli va oʻz-oʻzidan haqiqiy boʻlmagan bitimlar, xatolik
DAVLAT EKОLОGIK NAZОRATINI AMALGA ОSHIRISHNING TASHKILIY-HUQUQIY JIHATLARI
Ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish, tabiiy resurslardan oqilona foydalanishni taʼminlashda sohada nazoratni amalga oshiruvchi maxsus vakolatli organlar faoliyati muhim ahamiyatga ega. Bugungi kunda mamlakatimizda mavjud ekologik holatning yomonlashuvi sohadagi nazorat taʼsirchanligi pastligi, shuningdek, nazorat qiluvchi organlar faoliyati toʻgʻri yoʻlga qoʻyilmaganini koʻrsatmoqda. Ekologik barqarorlikni taʼminlash va sohada mavjud muammolarni bartaraf etish zarurati nazorat qiluvchi organlar faoliyatining ilmiy va huquqiy asoslarini tahlil qilishni talab qilmoqda. Mazkur maqolada sohada nazoratni amalga oshiruvchi maxsus vakolatli organlar faoliyati tahlil qilingan. Muallifning qayd etishicha, muayyan nazоrat qiluvchi оrganning mоliyaviy taʼminоti ijrо hоkimiyati оrgani tоmоnidan hal qilinsa yоki faоliyatini tartibga sоluvchi nоrmativ-huquqiy hujjat Vazirlar Mahkamasi tоmоnidan tasdiqlansa, shuningdek, maʼlum vazirlik tarkibida tashkil etiladigan bоʻlsa, uning faоliyatiga bevоsita taʼsir etish imkоniyati saqlanib qоladi. Bu esa, оʻz navbatida, davlat ekоlоgik nazоrati samaradоrligiga salbiy taʼsir kоʻrsatadi. Shu bоis ekоlоgiya sоhasida davlat nazоratini amalga оshiruvchi оrgan Vazirlar Mahkamasi yоki birоrta vazirlik tarkibida emas, balki Prezident huzurida tashkil etilishi lozimligi taklif qilingan. Shuningdek, maqola yakunida qonunchilikni takomillashtirish yuzasidan takliflar ishlab chiqilgan.
davlat ekologik nazorati, ekologik ekspertiza, davlat boshqaruvi, funksiya, atrof-muhit, ekologiya, konstitutsiyaviy huquq, ijro etuvchi hokimiyat organlari, jamoatchilik ekologik nazorati
BOJXONA SOHASIDAGI JINOYATLARNI KVALIFIKATSIYA QILISH: ULARNI OʻZARO FARQLASH MASALALARI
Mazkur maqolada bojxona sohasidagi jinoyatlarni kvalifikatsiya qilishda ularni oʻzaro farqlash masalalari tadqiq etilgan. Bunda ushbu sohadagi jinoyatlarni kvalifikatsiya qilishda Jinoyat kodeksining 130-, 1301-, 182-, 184-, 2443-, 2444-, 246- va 2501-moddalarida nazarda tutilgan jinoyatlar oʻrtasidagi oʻzaro farqlarga eʼtibor qaratilgan. Bu borada ushbu jinoyatlarni farqlashdagi eng muhim belgi ularning bevosita obyektidir. Shuningdek, ushbu jinoyatlarni farqlashdagi yana bir muhim belgi ularning predmeti hisoblanadi. Bu borada jinoyat qonunchiligini yanada takomillashtirish zarurligi asoslab berilgan. Tadqiqot natijasida Jinoyat kodeksini “Iqtisodiy kontrabanda” deb nomlangan yangi 1821-modda bilan toʻldirish hamda unda quyidagi predmetlarni bojxona chegarasidan qonunga xilof ravishda oʻtkazish uchun javobgarlikni nazarda tutish taklif qilingan: 1) eksport va import qilinishi taqiqlangan hamda cheklangan tovarlar yoki transport vositalari; 2) qoʻshilgan qiymat soligʻi, aksiz soligʻi, antidemping yoki kompensatsiya bojlari solingan va muhofaza choralari joriy etilgan tovarlar yoki transport vositalari; 3) valyuta qimmatliklari; 4) rangli metallar, ularning parcha va rezgi chiqitlari; 5) chegaradan olib o‘tilishi iqtisodiyot tarmogʻiga jiddiy zarar yetkazadigan boshqa predmetlar. Bundan tashqari, maqolada bojxona chegarasidan qonunga xilof ravishda predmetlarni oʻtkazish bilan bogʻliq qilmishlarni ularning predmetini inobatga olgan holda nazariy jihatdan quyidagi uch turkumga, yaʼni oddiy, iqtisodiy va maxsus kontrabandaga ajratish tavsiya etilgan. Shuningdek, maqolada bojxona toʻgʻrisidagi qonunchilikni buzish hamda bojxona toʻlovlaridan boʻyin tovlash jinoyatlarini farqlash masalasida amaliyotda yuzaga kelayotgan muammoni hal qilish maqsadida Jinoyat kodeksini “Bojxona toʻlovini toʻlash majburiyatini bajarmaslik” deb nomlanuvchi 1842-modda bilan toʻldirish taklif etilgan.
bojxona sohasidagi jinoyatlar, jinoyatlarni kvalifikatsiya qilish, oʻxshash tarkibli jinoyatlar, bojxona toʻgʻrisidagi qonunchilikni buzish, iqtisodiyot asoslariga qarshi jinoyat, kontrabanda, iqtisodiy kontrabanda, maxsus kontrabanda, bojxona toʻlovini toʻlash majburiyatini bajarmaslik, muhofaza choralari, antidemping (kompensatsiya) bojlari
JINOIY RAVISHDA HOMILA TUSHIRISH JINOYATI OBYEKTIV TOMONINING ILMIY-NAZARIY JIHATLARI
Mazkur maqolada jinoiy ravishda homila tushirish (abort) jinoyati tushunchasi, o‘ziga xos xususiyatlari hamda jinoyat obyektiv tomonining o‘ziga xos xususiyatlari bayon etilgan. Shuningdek, maqolada jinoiy ravishda homila tushirish jinoyatining obyektiv tomoni jinoyat huquqi mutaxassislari fikrlari asosida tahlil qilingan va muallif ushbu olimlar fikrlariga ilmiy yondashib, o‘z qarashlarini ilmiy tahlil asosida yoritgan. Bundan tashqari, maqolada homilador ayollarning reproduktiv salomatligi va huquqlarini turli tajovuzlardan himoya qilish masalasi aks etgan 1948-yilgi Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi, 1950-yilgi Tibbiy abortlar to‘g‘risidagi va 1993-yilgi Ayollarga nisbatan zo‘rlikni tugatish to‘g‘risidagi deklaratsiyalar ham keltirib o‘tilgan. Ushbu hujjatlarda davlatning ayollarga nisbatan zo‘ravonlik harakatlarining oldini olish, tergov qilish, jabrlanuvchilarning huquqlarini himoya qilish va aybdorlarni jazolashga munosib darajada e’tibor qaratishi shartligi belgilab qo‘yilganligi bayon qilingan. Maqolada jinoiy ravishda homila tushirish jinoyatining 2014–2022-yillardagi statistikasi tadqiqot ishi yuzasidan o‘rganilgan hukmlar asosida tahlil qilib berilgan. Shuningdek, jinoiy ravishda homila tushirish bilan bog‘liq jinoyat uchun javobgarlik nazarda tutilgan qonunchilik normalarini takomillashtirish yuzasidan ilmiy asoslantirilgan xulosa va takliflar taqdim etilgan.
jinoyat, javobgarlik, abort, homila, sog‘liq, jabrlanuvchi, shifokor, akusher-ginekolog, tibbiy muassasa, noqonuniy, qilmish
MARKAZIY OSIYODA TIKLANUVCHI ENЕRGIYA MАNBАLАRIDAN FOYDALANISHNING HUQUQIY MASALALARI
Maqolada qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalanishning huquqiy bazasi Tojikiston, Qirgʻiziston va Turkmaniston misolida tahlil etildi. Shuningdek, qoʻshni mamlakatlarda ham olib borilayotgan islohotlar natijasida mintaqada ekologik xavfsiz, yashil iqtisodiyotga bosqichma-bosqich oʻtish jarayonida qabul qilingan qonun hujjatlari tavsiflandi va ularni amaliyotga tatbiq etishning hozirgi kundagi natijalari bayon etildi. Mamlakatlarning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishida energiya samaradorligi va mustaqilligiga erishish beqiyos oʻrin tutishi taʼkidlanib, soha rivoji uchun qabul qilingan qonun va qonunosti hujjatlari, qayta tiklanuvchi energiya manbalarini yaratish, saqlash hamda isteʼmolchilarga etkazib berish borasidagi istiqbolli rejalar tahliliga ahamiyat qaratildi. Har bir hududning tabiiy resurslar imkoniyati turlicha ekanini inobatga olgan holda ushbu davlatlarning geografik joylashuvi, tabiiy boyliklar zaxiralari, asosan muqobil energiya manbalarini yaratish imkoniyatlari yoritib berildi. Muallif xalqaro tashkilotlar tomonidan eʼlon qilingan hisobotlardan foydalangan holda mintaqamizning ichki va tashqi imkoniyatlariga taʼrif berarkan, har bir davlatning sohaga oid normativ hujjatlar bazasini oʻrgandi. Mamlakatlarning milliy va xalqaro hamkorlik borasida qabul qilingan qonun hujjatlari, yoʻl xaritalarini empirik, nazariy va qiyoslash metodlarini qoʻllagan holda taqqoslab, tahlil etib, tegishli fikr va mulohazalari, takliflarini bayon etdi.
tiklanuvchi, muqobil, energiya, yashil iqtisodiyot, ekologik toza, noanʼanaviy, energiya samaradorligi
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI FUQAROLIK HUQUQIDA SUBSIDIAR JAVOBGARLIK MASALALARI
Ushbu maqolada subsidiar javobgarlik tushunchasi va uning huquqiy tizimlardagi ahamiyati o‘rganilgan. Subsidiar javobgarlik, asosan, asosiy qarzdor o‘z majburiyatlarini bajarmagan taqdirda, kreditorning qo‘shimcha javobgar shaxsga murojaat qilish imkoniyatini ta’minlaydi. Bu mexanizm kreditorning huquqlarini himoya qilish va qarzdorlar o‘rtasidagi adolatni ta’minlashga qaratilgan. Maqolada subsidiar javobgarlikning huquqiy asoslari, uning paydo bo‘lishi va rivojlanishi, shuningdek, turli huquqiy tizimlardagi o‘ziga xos xususiyatlari batafsil yoritilgan. O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksida subsidiar javobgarlikning huquqiy asoslari aniq belgilangan va kreditorning asosiy qarzdorga talab qo‘yish tartibi ko‘rsatilgan. Maqolada subsidiar javobgarlikning kreditor va qarzdorlar o‘rtasidagi munosabatlarni tartibga solishdagi roli va ahamiyati tahlil qilingan. Shuningdek, subsidiar javobgarlikning xalqaro tajribasi va ushbu mexanizmni turli mamlakatlardagi huquqiy tizimlar bilan solishtirish orqali global miqyosdagi ahamiyati tadqiq etilgan. Subsidiar javobgarlikning turli huquqiy tizimlarda qanday qo‘llanishi va bu boradagi huquqiy amaliyotlar haqida batafsil ma’lumot berilgan. Subsidiar javobgarlikning O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligidagi o‘rni va uning amaliyotdagi qo‘llanishi haqida ham to‘xtab o‘tilgan.
fuqarolik huquqi, javobgarlik, majburiyatlar, subsidiar javobgarlik, huquqiy mexanizm, qarzdorlik, subsidiar javobgarlik shartlari
FUQAROLIK SUD ISHLARINI YURITISHDA ADVOKAT ISHTIROKINING PROTSESSUAL JIHATLARI
Mazkur maqolada mamlakatimizda fuqarolik sud ishlarini yuritishda vakillik instituti hamda advokatning tutgan oʻrni yoritilgan. Vakillikning qonuniy vakillik, shartnoma boʻyicha (ixtiyoriy) vakillik, yuridik shaxs vakilligi, kasaba uyushmalari va boshqa jamoat tashkilotlari vakilligining oʻziga xosligi bayon etilgan. Shunday qilib, advokatda daʼvogar va javobgarning maxsus huquqlari: daʼvo talablaridan butunlay yoki qisman voz kechish, daʼvo asosi yoki predmetini oʻzgartirish, daʼvo miqdorini koʻpaytirish yoki kamaytirish, daʼvogar talablarini tan olish, kelishuv bitimi tuzish, vakolatlarni boshqa shaxsga oʻtkazish (boshqa shaxsga ishonib topshirish), sudning hal qiluv qarori (ajrimi) ustidan shikoyat berish, ijro varaqasini undiruvga qaratish, undirilgan mol-mulk yoki pulni olish huquqi bor – maqolada ularning aniq tartibi yoritilgan. Maqolada Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Sudi Plenumining “Vakillikka doir fuqarolik protsessual qonunchiligi normalarining sudlar tomonidan qoʻllanishi toʻgʻrisida”gi qarorida keltirilgan advokatlarning qonunda belgilangan maxsus vakolatlarni amalga oshirish tartibi tahlil qilinadi. Shuningdek, Germaniya Federativ Respublikasi protsessual qonunchiligida maʼlumotlarning maxfiyligi qoidalari boʻlgan Dyusseldorf va Myunxen amaliyoti kabi xorij tajribasi ham o’rganilgan.
advokat, vakillik, fuqarolik sud ishlari, yuridik vakillik, shartnomaviy (ixtiyoriy) vakillik, vakolatlar, ishonchnoma
TIBBIY TASHXISDA SUN’IY INTELLEKT VA BEMOR HUQUQLARINI HIMOYA QILISH MUNOSABATLARINING HUQUQIY ARXITEKTURASI
Tibbiy tashxisda sun’iy intellekt va bemorlarning huquqlarini himoya qilishning o‘zaro bog‘liqligi huquqiy arxitekturasini o‘rganish diagnostika tibbiyotida sun’iy intellektni qo‘llashning hozirgi holatini qisqacha ko‘rib chiqishni hamda uning potentsial foydalari va xavflarini tahlil qilishni o‘z ichiga oladi. Ushbu maqolada tibbiy tashxisda sun’iy intellektdan foydalanishni tartibga soluvchi amaldagi normativ hujjatlar, jumladan, qonunlar, ko‘rsatmalar va eng yaxshi amaliyotlar, shuningdek, sog‘liqni saqlash hamda shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish sohasidagi tartibga soluvchilarning roli ko‘rib chiqiladi. Tashxisda sun’iy intellektni qo‘llashning axloqiy jihatlari, masalan: bemorlarning maxfiyligini ta’minlash, tibbiy ma’lumotlarni himoya qilish, algoritmik tarafkashlikning oldini olish, tashxis qarorlarini qabul qilish jarayonining shaffofligini ta’minlashga alohida e’tibor qaratiladi. Tashxis amaliyotiga sun’iy intellektni joriy etishning aniq misollari keltirilgan, bu texnologiya bilan bog‘liq imkoniyatlar va muammolarni, shu jumladan,, muvaffaqiyatli hamda muvaffaqiyatsiz amalga oshirish holatlari tahlilini ko‘rsatadi. Tadqiqot sun’iy intellektdan foydalangan holda tashxis sohasidagi istiqbolli ishlanmalarni, jumladan, yangi texnologiyalar va tendentsiyalarni tavsiflaydi hamda ushbu innovatsiyalarga javoban me’yoriy-huquqiy bazaning evolyutsiyasini bashorat qiladi. Xulosada tadqiqot natijalari umumlashtirildi hamda bemorlarning huquqlari va manfaatlarini himoya qilish zarurligini hisobga olgan holda tibbiy diagnostikada sun’iy intellektni huquqiy tartibga solishni takomillashtirish bo‘yicha tavsiyalar taqdim etildi.
su’niy intellekt, tibbiy tashxis, bemorlarni himoyalash, tibbiy etika, maxfiylik, raqamli sog‘liqni saqlash, su’niy intellekt mas’uliyati, shaxsiy ma’lumotlar, protokollar, sud amaliyoti, huquqiy muvozanat, innovatsiyalar
XALQARO XUSUSIY HUQUQDA MAJBURIYAT MUNOSABATLARINI HUQUQIY TARTIBGA SOLISHNI TAKOMILLASHTIRISH
Ushbu maqolada xalqaro xususiy huquq munosabatlarini tartibga solish maqsadida Oʻzbekiston Respublikasida xalqaro xususiy huquqning alohida kodeksini ishlab chiqish va qabul qilish zarurati bilan bog‘liq masalalar muhokama qilindi. Kodeksda shartnomaviy va shartnomadan tashqari munosabatlarni tartibga solishni oʻz ichiga olgan “Majburiyatlar huquqi” bobini alohida ajratib koʻrsatish taklif etildi. Xorijiy davlatlarning xalqaro xususiy huquq sohasidagi huquqiy hujjatlari tahlil qilindi. Tahlillar asosida Oʻzbekiston Respublikasi qonunchiligini takomillashtirish boʻyicha taklif va tavsiyalar ishlab chiqildi. Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksidan tashqi iqtisodiy bitimlarning yozma shakliga qoʻyiladigan majburiy talabni chiqarib tashlash boʻyicha tavsiyalarga alohida e’tibor qaratildi, bu esa oʻz navbatida, bitimlarni elektron aloqa vositalari va sun’iy intellektdan foydalangan holda tuzish imkonini beradi. Albatta, majburiy davlat yoki notarial roʻyxatdan oʻtishni talab qiladigan hollar bundan mustasno. Kodeksni tomonlar tegishli tanlovni amalga oshirmagan hollarda amaldagi qonunchilikni belgilashga oid qoidalar bilan toʻldirish taklif etilmoqda. Xususan, bu kafillik shartnomasi, distribyutorlik shartnomasi, agentlik shartnomasi, eskrou shartnomasi, faktoring, forfeyting kabi tashqi iqtisodiy bitimlarning har xil turlariga, shuningdek, onlayn auktsionlar, onlayn tanlovlar yoki onlayn birjalar doirasida tuzilgan, iste’molchilarni oʻz ichiga olgan shartnomalarga taalluqli. Zarar yetkazishdan kelib chiqadigan majburiyatlarga nisbatan qoʻllanadigan huquq doirasini belgilash, shuningdek, amaldagi qonunchilik ta’rifini zarar yetkazilishi natijasida yuzaga keladigan turli majburiyatlarni hisobga olgan holda kengaytirish zarurati asoslab berilgan.
majburiyat munosabatlari, shartnoma munosabatlari, shartnomadan tashqari munosabatlar, tashqi iqtisodiy bitimlar, amaldagi qonunchilik, yetkazilgan zarar uchun majburiyatlar
YURIDIK TERMINOLOGIYADA SINONIMIYA VA POLISEMIYA
Mazkur maqolada tilshunoslik boʻlimi – leksikologiyada tilning asosiy lugʻaviy birligi boʻlmish leksemalar, ularning maʼnoviy aloqadorligi, yuridik terminologiyada sinonimiya, polisemiya hodisalari, leksik sinonimlar, variantdorlik, oʻz va oʻzlashma terminlardan iborat sinonimik qator, kalka, terminlarning “bitta termin – bitta tushuncha” prinsipi, lingvistik omil – polisemiya, polisemantik terminlar, bundagi chalkashliklar, yuridik terminlarning mavzuiy guruhlari, umumhuquqiy tezaurus xususida fikr yuritiladi. Yuridik terminlarning oʻzaro munosabatida sinonimiyaning faolligini koʻrish mumkin. Rasmiy yuridik matnlarda qator tushunchalar ikki va undan ortiq soʻzlar bilan berilmoqda, yaʼni sinonimlardan unumli foydalanilmoqda, natijada leksik qatorni ikkita, uchta va undan ortiq terminlar tashkil etib kelmoqda. Bu esa terminologiya uchun salbiy holat hisoblanadi. Shu bois maqolada qator yuridik terminlar lugʻatlari va ensiklopediya misolida leksik sinonimlar, tilning ilmiy va rasmiy uslublariga zid – birxillikdan chekinish holatlari, oʻz va oʻzlashma terminlardan iborat sinonimik qator, yakka va birikma terminlar, sinonimlarni yuzaga keltiruvchi kalka usuli, sinonimiyaning variantdorlik turi, yuridik terminologiyada polisemiya (koʻp maʼnolilik) hodisasiga eʼtibor qaratilgan. Shuningdek, oʻzbek yuridik terminologiyasida soʻz va terminlarning oʻzaro munosabatiga oid xulosa va takliflar berilgan.
yuridik til, leksikologiya, leksema, termin, maʼnoviy aloqadorlik, sinonimiya, variantdorlik, ilmiy uslub, sinonimik qator, lugʻaviy birlik, oʻzlashma termin, laqab, taxallus, polisemantik birikma, tezaurus
XORIJIY MAMLAKATLAR JINOYAT QONUNCHILIGIDA YURIDIK SHAXSLARGA NISBATAN JAZONI YENGILLASHTIRISH MASALALARI
Ushbu maqolada xorijiy mamlakatlar jinoyat huquqida yuridik shaxslarga nisbatan jazoni yengillashtirish masalalari, shu jumladan, yuridik shaxslarga jazo tayinlashda inobatga olinadigan holatlar, xususan, jazoni yengillashtiruvchi holatlar, qasddan, ehtiyotsizlik orqasida hamda takroran sodir etilgan jinoyatlar uchun jazo tayinlash, yuridik shaxslarni jinoiy javobgarlikdan ozod qilish masalalari tahlil qilingan. Shuningdek, qator xorijiy, holatlar, shu jumladan, Mustaqil Davlatlar Hamdoʻstligi tashkilotiga aʼzo mamlakatlar, xususan, Ozarbayjon Respublikasi, Armaniston Respublikasi, Moldova Respublikasi, Ukraina, Gruziya, Chili Respublikasi, Nigeriya Federativ Respublikasi, Amerika Qoʻshma Shtatlari, Avstriya Respublikasi, Serbiya Respublikasi, Norvegiya Qirolligi, Ruminiya, Ispaniya Qirolligi hamda Sloveniya Respublikasi jinoyat huquqida yuridik shaxslarga nisbatan jazoni yengillashtirish masalalari oʻrganilgan. Bunda yuridik shaxslarga tayinlanadigan asosiy jazo choralaridan biri boʻlmish jarima jazosining tayinlanishida jazo tayinlashning umumiy asoslari sifatida inobatga olinadigan holatlar qatorida jazoni yengillashtiruvchi va ogʻirlashtiruvchi holatlar roʻyxatiga alohida eʼtibor qaratilgan. Maqolaning tadqiqot natijalari tahlili hamda xulosa qismlarida yuqorida sanab oʻtilgan mamlakatlar jinoyat huquqida uchraydigan meʼyorlar yuzasidan yakuniy fikr-mulohazalar bayon qilingan.
yengillashtiruvchi holatlar, ogʻirlashtiruvchi holatlar, korporativ jinoiy javobgarlik, ehtiyotsizlik, suiqasd, jarima, oxirgi zarurat, ishtirokchilik, jinoiy javobgarlikdan ozod qilish, takroran jinoyat sodir etish
XORIJIY MAMLAKATLARDA YER TOʻGʻRISIDAGI QONUN HUJJATLARINING IJROSI USTIDAN PROKUROR NAZORATI AHVOLI
Ushbu maqolada xorijiy mamlakatlarda yer fondining taqsimlanishi, ayrim rivojlangan xorijiy mamlakatlar va MDH davlatlarida yer munosabatlarini davlat tomonidan tartibga solishning umumiy masalalari, AQSh, Yevropa hamda MDH davlatlarida yer toʻgʻrisidagi qonun hujjatlari ijrosi ustidan nazoratni amalga oshirish boʻyicha turli yondashuvlar, xorijiy mamlakatlarda yer toʻgʻrisidagi qonunlar ijrosi ustidan nazoratni amalga oshirishga prokuratura organlarining aloqadorligi masalalari, yer nazoratini amalga oshirish maqsadida tashkil qilingan prokuratura organlarining tuzilmalari hamda ularning vazifa va funksiyalari koʻrib chiqilgan. Shuningdek, tadqiq qilinayotgan masala boʻyicha statistik maʼlumotlar, xorijiy mamlakatlarda prokuratura organlarining jinoiy taʼqib va ayblov idorasi yoki qonunchilik ustidan nazorat olib boradigan organ sifatidagi turlarga boʻlinishi, bu boʻyicha tadqiqotchi olimlarning ilmiy qarashlari hamda mutaxassislar fikrlari, bahs-munozaralari ham keng yoritilib, tahlil qilinayotgan mavzuning nazariy jihatlariga ham eʼtibor qaratilgan. Bundan tashqari, maqolada yer munosabatlarini davlat tomonidan tartibga solish bilan bogʻliq ilgʻor xorijiy tajribalar asosida Oʻzbekiston Respublikasida qonun hujjatlarini takomillashtirish bilan bogʻliq takliflar hamda muallifning ushbu mavzuga aloqador shaxsiy xulosalari ham oʻrin olgan.
prokuratura, prokuror nazorati, yer, yer islohoti, qishloq xoʻjaligi yerlari, sugʻoriladigan yer, xorijiy mamlakatlar, fuqarolik huquqiy munosabat, yerlardan noqonuniy va oʻzboshimchalik bilan foydalanish, javobgarlik
JINOYAT HUQUQIDA HARAKATSIZLIK VA UNING TURLARI: TAHLIL VA TAKLIF
Mazkur maqolada tadqiq etishning mantiqiylik, induksiya, deduksiya, tizimlilik, mantiqiy-yuridik, qiyosiy-huquqiy metodlaridan keng foydalanilgan. Jumladan, birinchi navbatda, jinoyat huquqida harakatsizlik tushunchasi, uning obyektiv va subyektiv mezonlari keng yoritilgan. Jinoyat huquqida aralash harakatsizlikda sodir etilgan ijtimoiy xavfli qilmish toʻgʻrisidagi olimlarning ilmiy qarashlari, tadqiqotlari, ular oʻrtasidagi oʻzaro oʻxshash va farqli jihatlar atroflicha bayon qilingan. Jinoyat huquqida ijtimoiy xavfli qilmishning shakli sifatida jinoiy harakatsizlikning ikkita turi mavjud boʻlib, ular sof va aralash harakatsizlikdan iborat ekanligi va aralash harakatsizlikda sodir etiladigan jinoyatlarni kvalifikatsiya qilishda muammoli holatlar. Shuningdek, ijtimoiy xavfli harakatsizlikning turi sifatida aralash harakatsizlikning huquqiy tabiati, uning umumiy va maxsus belgilari qiyosiy tahlil qilinib, ulardagi muammoli holatlar aniqlangan va ketma-ket tavsiflab berilgan. Jinoyat huquqida aralash harakatsizlik muayyan harakat va harakatsizliklar majmuyidan tashkil topgan ijtimoiy xavfli qilmishdan iborat ekanligi va uning jinoyat-huquqiy jihatlari ochib berilgan. Ushbu maqolada asosiy eʼtibor ijtimoiy xavfli harakatsizlikka qaratilgan boʻlib, uning mezonlari va belgilari instrumental va qiyosiy tahlil qilingan. Mazkur belgining asosiy shartlari aniqlanib, ularning nazariy va amaliy yechimlari oʻrnatilgan va topilgan. Shu bilan birga, jinoyat huquqi doktrinasi va unda mavjud ilmiy tadqiqotlar tahlil etilib, bu borada asosli nazariy taklif va tavsiyalar ishlab chiqilgan.
jinoyat, jinoyat tarkibi, jinoyat obyektiv tomoni, jinoiy harakatsizlik, sof harakatsizlik, aralash harakatsizlik
GIYOHVANDLIK VOSITALARI, PSIXOTROP MODDALAR VA ULARNING ANALOGLARI BILAN QONUNGA XILOF RAVISHDA MUOMALA QILISHDAN IBORAT JINOYATLAR UCHUN JAVOBGARLIK CHORALARINI TAKOMILLASHTIRISH
Maqolada giyohvandlik vositalari yoki psixotrop moddalar, ularning analoglari bilan qonunga xilof ravishda muomala qilishdan iborat jinoyatlar boʻyicha qonunni qoʻllash amaliyoti muammolari tahlil qilingan, ijtimoiy xavflilik xususiyatlari ochib berilgan, xalqaro hujjatlarga moslashtirish zarurati va ushbu turdagi jinoyatlar uchun javobgarlikni takomillashtirish istiqbollari muhokama qilingan. Tadqiqot natijasida giyohvandlik vositalari yoki psixotrop moddalar, ularning analoglari bilan qonunga xilof ravishda muomala qilishdan iborat jinoyatlar uchun javobgarlikni nazarda tutuvchi jinoyat qonuni normalarini tartibga solishdagi mavjud boʻshliqlar va qarama-qarshiliklar aniqlangan. Xususan, Jinoyat kodeksining XIX bobida nazarda tutilgan jinoyatlar tuzilishi blanket xususiyatli boʻlib, biroq ushbu normalar ularning mazmunini aniqlab beruvchi “Giyohvandlik vositalari va psixotrop moddalar toʻgʻrisida”gi Qonunning normalari bilan nomuvofiq ekanligi hamda ushbu turdagi jinoyatlar uchun javobgarlikni belgilovchi normalar tuzilishining murakkabligi, ayrim normalarda turli jinoyat tarkiblari uchun javobgarlik belgilanganligi, shuningdek, qonunni qoʻllash amaliyotida ushbu turdagi jinoyatlar uchun javobgarlikni ogʻirlashtiruvchi aksariyat belgilarni qoʻllashda xatoliklarga yoʻl qoʻyilayotganligi va mazkur turdagi ayrim ijtimoiy xavfli qilmishlar uchun jinoiy javobgarlik oʻrnatilmaganligi hamda ularga qarshi kurashish sohasidagi mavjud xalqaro-huquqiy hujjatlarning ayrim talablari milliy qonunchilikda oʻz aksini topmaganligi kabilar qayd qilingan. Mazkur holatlar ayni paytda giyohvandlik vositalari yoki psixotrop moddalar bilan qonunga xilof ravishda muomala qilishdan iborat jinoyatlarga qarshi kurashish samaradorligiga hamda jinoyat qonunining ushbu turdagi normalarining amalda bir xilda qoʻllanmasligiga olib kelmoqda. Shundan kelib chiqqan holda maqolada giyohvandlik vositalari yoki psixotrop moddalar bilan qonunga xilof ravishda muomala qilishdan iborat jinoyatlarga qarshi kurashish samaradorligini oshirishga hamda aniqlangan muammolar va kamchiliklarni bartaraf etishga qaratilgan taklif va tavsiyalar ilgari surilgan.
giyohvandlik vositalari, psixotrop moddalar, giyohvandlik vositalari yoki psixotrop moddalarning analoglari, prekursorlar, giyohvandlik vositalari yoki psixotrop moddalar bilan qonunga xilof ravishda muomala qilish, oz miqdor, ozginadan koʻp miqdor, koʻp miqdor
RAQAMLI OBYEKTLARNI VASIYAT QILISH: MEROS QOLDIRUVCHINING SOʻNGGI ISTAGINI AMALGA OSHIRISH MUAMMOLARI
Maqolada vasiyat qiluvchining raqamli obyektlarga nisbatan so‘nggi istagini amalga oshirish bilan bog‘liq huquqiy muammolar tahlil qilindi. Vasiyatnoma obyektlari raqamli shakldagi intellektual faoliyatning turli natijalari: ijtimoiy tarmoq va messenjerlardagi akkauntlar, bulutli xotiralardagi fotosurat va videolar, matnli hujjatlar, musiqa, elektron kitob va boshqa fayllar bo‘lishi mumkin. Maqolada raqamli obyektlarning huquqiy mohiyatini meros obyekti sifatida aniqlashdagi qiyinchiliklarning sabablari batafsil ko‘rib chiqildi. Turli huquqiy tizimlarda raqamli huquqlarni talqin qilishga yagona, umumiy qabul qilingan ta’riflarning yo‘qligi, yondashuvlarning xilma-xilligi ko‘zga tashlanadi. Yurist va qonun chiqaruvchilar o‘rtasida raqamli obyektlar faoliyatining texnologik jihatlarini tushunish yetarli darajada emasligi, bu esa samarali huquqiy tartibga solish mexanizmini shakllantirishni qiyinlashtirishi tahlil qilindi. Hozirgi vaqtda raqamli aktivlarni meros qilib olish uchun vasiyat qiluvchining so‘nggi xohishini amalga oshirish imkoniyatlarini cheklaydigan obyektiv omillar batafsil tahlil qilindi. Bunday omillarga virtual obyektlarga nisbatan an’anaviy vasiyatnomaning nomukammalligi, merosxo‘rlar uchun ularga kirishning turli texnik va huquqiy cheklovlari kiradi. Maqolada O‘zbekiston Respublikasidagi va xorijiy tajribalarni umumlashtirish asosida raqamli huquqlar vorisligi jarayonini huquqiy tartibga solishni takomillashtirish, shu jumladan, xalqaro standartlarni ishlab chiqish, raqamli vasiyatnomalarning ixtisoslashtirilgan shakllarini yaratish, fuqarolar va yuristlarning raqamli savodxonligini oshirishning aniq yo‘nalishlari belgilandi.
raqamli meros, raqamli obyektlarni meros qilib olish, ma’lumotlarni himoya qilish, raqamli merosni rejalashtirish, ijtimoiy tarmoqlar, meros, mamlakatlar amaliyoti, qonunchilik, raqamli obyektlar, meros huquqi, raqamli obyektlarni meros qilib olish
OTA-ONALIK HUQUQIDAN MAHRUM ETISH ASOSLARI VA OQIBATLARI: NAZARIYA VA AMALIYOT
Zamonaviy dunyo oqimida yangicha tartib-taomillarning shiddat bilan hayotimizga kirib kelayotganligini inobatga olib taʼkidlash joizki, ota-ona va bolalar oʻrtasidagi oilaviy munosabatlarning murakkab vaziyatlari vujudga kelayotganligi ayni haqiqatdir. Shuningdek, oila va bolalarning huquq va manfaatlari borasidagi insoniyatning qarashlari soʻnggi yigirma yil ichida tubdan oʻzgardi. Shu bilan birga, biz oila huquqi deganda huquqlarni himoya qilish usullari – tegishli huquqlarni majburiy amalga oshirish, ularni tiklash va (yoki) tan olish, shuningdek, aybdor shaxsga taʼsir koʻrsatishga qaratilgan soha qonunchiligi bilan tartibga solinadigan va sud tomonidan qoʻllanadigan davlat choralarini tushunamiz. Bu shuni anglatadiki, oilaviy-huquqiy javobgarlik chorasi sifatida ota-ona huquqlaridan mahrum qilish amalda tegishli himoya usuli, muayyan harakatlar tizimini amalga oshirish orqali boshqa shaxsning huquqlarini himoya qilish maqsadida bir shaxsni huquqlaridan mahrum qilish yoki cheklash orqali amalga oshiriladi. Ushbu maqolada ota-onalik huquqlaridan mahrum etish holatlari milliy va xorijiy qonunchilik nuqtayi nazaridan tahlil etiladi. Shuningdek, huquqni qoʻllash amaliyoti, sud materiallari asosida muammolar atroflicha oʻrganilib, milliy qonunchilikni rivojlantirishga doir taklif va tavsiyalar beriladi.
ota-ona, bola, oila huquqi, oilaviy javobgarlik, ota-onalik huquqidan mahrum qilish, bola manfaati, zoʻravonlik turlari, gʻayriqonuniy xatti-harakat, harakatsizlik
RAQAMLI AKTIVLARNI HIMOYA QILISH: OʻZBEKISTON KRIPTOBIRJALARI EKOTIZIMI UCHUN KIBER XAVFSIZLIK IMPERATIVLARI
Maqolada Oʻzbekiston kriptobirjalari kiberxavfsizligining murakkab landshafti tahlil qilinib, kiberxavfsizlik siyosati va tartibga solish asoslarini ishlab chiqish hamda ularni amalga joriy etishning ahamiyati taʼkidlanadi. Unda dolzarb va rivojlanayotgan raqamli tahdidlar aniqlangan, shuningdek, ilgʻor yumshatish choralarining samaradorligi baholangan. Bundan tashqari, blokcheyn asosida shaxsni tasdiqlash, nol bilimli dalillar va koʻp tomonlama xavfsiz hisob-kitoblar kabi innovatsion huquqiy va texnologik vositalarning transformatsion salohiyati oʻrganilgan. Muallif Oʻzbekistonning kriptovalyutaviy ekotizimidagi kiberxavfsizlik amaliyotini tartibga soluvchi amaldagi qonunchilikni chuqur tahlil qiladi va kelajakdagi rivojlanish istiqbollariga oid mulohazalarini bildiradi. Kriptovalyuta birjalari sanoatida kiberxavfsizlik holatini har tomonlama tahlil qilishni taʼminlash uchun kriptovalyuta bozoridagi kiberxavfsizlik bilan bogʻliq ilmiy nashrlar, sanoat hisobotlari va ularning keng qamrovli sharhi bayon qilinadi. Bundan tashqari, maqolada kriptovalyuta birjalari bilan bogʻliq kiberxavfsizlik boʻyicha tadqiqot olib borilgan. Maqolada tadqiqotchilar tomonidan voqelikda kuzatilayotgan misollar tahlil qilinib, kiberxavfsizlik muammolari haqida batafsilroq maʼlumot berishga harakat qilingan. Maqola yakunida Oʻzbekistonda kriptovalyuta foydalanuvchilari uchun xavfsiz, ishonchli va innovatsion muhitni yaratish boʻyicha amaliy tavsiyalar taqdim etiladi.
kiberxavfsizlik, kriptobirjalar, Oʻzbekiston, huquqiy tartibga solish, texnologik innovatsiyalar