Yuridik fanlar axborotnomasi О‘zbekiston Respublikasi “Ommaviy axborot vositalari tо‘g‘risida”gi Qonuni, О‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 8-oktabrdagi “О‘zbekiston Respublikasi oliy ta’lim tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash tо‘g‘risida”gi PF–5847-son, О‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 29-apreldagi “О‘zbekiston Respublikasida yuridik ta’lim va fanni tubdan takomillashtirish bо‘yicha qо‘shimcha chora-tadbirlar tо‘g‘risida”gi PF–5987-son, 2020-yil 29-oktabrdagi “Ilm-fanni 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash tо‘g‘risida”gi PF–6097-son farmonlari hamda Toshkent davlat yuridik universiteti ustaviga muvofiq Toshkent davlat yuridik universiteti (keyingi о‘rinlarda – muassis) muassisligida “Yuridik fanlar axborotnomasi – Вестник юридических наук – Review of Law Sciences” ilmiy-amaliy jurnali (keyingi о‘rinlarda – jurnal) tashkil qilingan. Ommaviy axborot vositasining nomi va turi: “Yuridik fanlar axborotnomasi – Вестник юридических наук – Review of Law Sciences” ilmiy-amaliy huquqiy jurnali. Jurnal о‘zbek, rus va ingliz tillarida chop etiladi. Jurnalning asosiy maqsadi – huquqiy sohada olib borilayotgan ilmiy-tadqiqot ishlari natijalari, yuridik fanlarga oid nazariy va amaliy masalalarni yoritish, munozarali masalalarni muhokama etish uchun professional maydon yaratish.
MUQOBIL VASIYLIK TIZIMINI NORMATIV-HUQUQIY TARTIBGA SOLISH: O‘ZBEKISTON QONUNCHILIGINING TIZIMLI TAHLILI
Maqola O‘zbekiston Respublikasida muqobil vasiylik sohasidagi normativ-huquqiy tartibga solish tizimini huquqiy tahlil qilishga bag‘ishlangan bo‘lib, 2023–2025-yillarda amalga oshirilgan huquqiy islohotlar sharoitida bolalar huquqlarini himoya qilishning normativ asoslarini o‘rganishga qaratilgan. Muqobil vasiylik instituti bolalar huquqi sohasidagi eng muhim huquqiy mexanizmlardan biri hisoblanadi. Uning samaradorligi esa ko‘p jihatdan huquq manbalari tizimining ichki muvofiqligi va turli darajadagi normativ hujjatlar o‘rtasidagi uyg‘unlikka bog‘liqdir. Ushbu masalaning dolzarbligi respublikada so‘nggi yillarda kuzatilayotgan jadal qonunchilik faoliyati sharoitida yanada ortib bormoqda. Tadqiqotda rasmiy-huquqiy, tizimli va qiyosiy-huquqiy metodlardan foydalanilgan. Maqolada konstitutsiyaviy, qonunchilik, qonunosti va xalqaro darajadagi manbalar tizimi, ularning o‘zaro munosabati hamda amaldagi normativ ziddiyatlar tahlil etiladi. Muallif tomonidan tizimning asosiy tarkibiy xususiyatlari aniqlanib, ular huquqni qo‘llash amaliyoti uchun ahamiyati nuqtayi nazaridan baholanadi. Tadqiqot natijalari normativ-huquqiy hujjatlar ishlab chiqish, huquqni qo‘llash faoliyati, shuningdek, bolalar huquqlari sohasidagi mutaxassislarni tayyorlash jarayonida qo‘llanilishi mumkin. Maqola xulosalari muqobil vasiylik institutini takomillashtirish va xalqaro standartlarni milliy huquqqa to‘liq integratsiya qilish bo‘yicha aniq tavsiyalar bilan yakunlanadi.
muqobil vasiylik, bola huquqlari, huquq manbalari tizimi, normativ ziddiyatlar, bolaning ishtiroki, bolaning eng ustuvor manfaatlari, xalqaro standartlar, O‘zbekiston qonunchiligi
MARKAZIY OSIYODA ICHIMLIK SUVI TANQISLIGI TAHDIDI
Ushbu maqolada Markaziy Osiyoda tobora ortib borayotgan ichimlik suvi tanqisligi ekologik, demografik, qishloq xo‘jaligi va boshqaruv chegaralarini kesib o‘tuvchi ko‘p qirrali muammo sifatida ko‘rib chiqilgan. Muallif mintaqaviy suv inqirozi shunchaki texnik masala emas, balki jamoat salomatligi, ijtimoiy barqarorlik va mintaqaviy xavfsizlik uchun tizimli tahdid ekanini ta’kidlagan. Tadqiqotda Orol dengizi fojiasidan tarixiy ogohlantirish sifatida foydalangan holda Amudaryo va Sirdaryo havzalaridagi bugungi tanqislik muzliklarning erishi kabi iqlim o‘zgarishlari hamda eskirgan irrigatsiya modellari singari institutsional kamchiliklar tufayli yuzaga kelayotgani ko‘rsatib berilgan. Transchegaraviy oqimlarga o‘ta bog‘liq bo‘lgan quyi oqim davlati – O‘zbekistonga e’tibor qaratilib, mintaqaviy huquqiy asoslarning rivojlanishi, suv taqsimoti mexanizmlari va suv-energetika bog‘liqligi tahlil qilingan. Shuningdek, O‘zbekistonning ichki siyosatidagi so‘nggi o‘zgarishlar, xususan, yangi Suv kodeksi, infratuzilmani modernizatsiya qilish hamda “Suv va salomatlik to‘g‘risida”gi protokolga qo‘shilishi baholangan. Nihoyat, suvdan foydalanish imkoniyatlari xalqaro inson huquqlari me’yorlari nuqtayi nazaridan ko‘rib chiqilib, samaradorlikni oshirishga qaratilgan islohotlar bilan bir qatorda huquqiy himoya yondashuvi ham qo‘llab-quvvatlangan. Muallif Markaziy Osiyoning kelajakdagi barqarorligini ta’minlash milliy qonunchilikni jadal takomillashtirish hamda havza miqyosida yagona hamkorlikni yo‘lga qo‘yish bo‘yicha parallel sa’y-harakatlarni talab etadi, degan xulosaga kelgan.
Markaziy Osiyo, suv xavfsizligi, transchegaraviy suv oqimlari, Orol dengizi, iqlim o‘zgarishi, xalqaro suv huquqi, suvga bo‘lgan huquq, suv resurslarini boshqarish
RAQAMLI MUHITDA SHAXSIY HUQUQ VA ERKINLIKLARNI HIMOYA QILISHGA OID BMT REZOLYUTSIYALARI: AHAMIYATI HAMDA SAMARADORLIGI
Ushbu maqola BMT Bosh Assambleyasining 68/167-sonli va 69/166-sonli rezolyutsiyalarini xalqaro huquqiy tahlil qilishga bag‘ishlangan bo‘lib, raqamli muhitda shaxsiy huquq hamda erkinliklarni himoya qilish sohasidagi normativ tartibning shakllanishi keng ko‘lamda o‘rganilgan. Maqolada ushbu rezolyutsiyalarning qabul qilinishiga sabab bo‘lgan siyosiy va huquqiy shart-sharoitlar, xususan, 2013-yilda Snouden oshkor qilgan maxfiy ma’lumotlar natijasida yuzaga kelgan xalqaro munosabat kontekstida ko‘rib chiqiladi. Rezolyutsiyalarning yumshoq huquq (soft law) sifatidagi normativ kuchi va amaliy samaradorligi Fuqaroviy va siyosiy huquqlar to‘g‘risidagi xalqaro paktning 17-moddasi, Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasining 12-moddasi, BMT Inson huquqlari bo‘yicha Oliy komissari hisobotlari va Yevropa Inson huquqlari sudi amaliyoti bilan qiyosiy tahlil asosida o‘rganilgan. Maqolada zarurlik, mutanosiblik, qonuniylik va shaffoflik tamoyillarining raqamli kuzatuvga tatbiq etilishi, shuningdek, hududdan tashqarilik muammosi va xususiy kompaniyalar javobgarligi masalalari ham alohida tahlil qilingan. Natijada rezolyutsiyalarning normativ jihatdan muhim, ammo amaliy samaradorligi cheklangan dastlabki qadam ekanligi asoslangan. Muallif raqamli suverenitet, sun’iy intellekt va majburiy xalqaro mexanizmlar yaratilishi zarurligini ta’kidlab, haqiqiy normativ yutuq kelajakdagi rivojlanish yo‘nalishlariga bog‘liq ekani haqida xulosa qilgan.
raqamli muhit, shaxsiy huquq va erkinliklar, maxfiylik huquqi, BMT Bosh Assambleyasi rezolyutsiyalari, ommaviy kuzatuv, shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish
XALQARO TASHKILOTLAR DIPLOMATIK HUQUQI MANBALARINING TIZIMI VA TAʼSIRCHANLIGI
Mazkur maqolada zamonaviy xalqaro munosabatlar tizimida xalqaro tashkilotlar roli va taʼsir doirasining keskin oshib borishi sharoitida ularning diplomatik huquqi manbalari, tizimli tuzilishi va amaliy taʼsirchanligi masalalari ilmiy-nazariy jihatdan chuqur tahlil qilingan. Tadqiqotning asosiy maqsadi – xalqaro tashkilotlar diplomatik huquqi manbalari tizimining o‘ziga xosligini yoritish, xalqaro huquq ijodkorligi jarayonidagi mavjud nazariy va amaliy muammolarni hal etish hamda huquq manbayi va huquq shakli oʻrtasidagi tafovutlarni aniqlashdan iborat. Masalani yoritishda tizimli tahlil, qiyosiy-huquqiy, tarixiy-huquqiy, formal-yuridik hamda empirik kuzatish usullaridan majmuali tarzda keng foydalanilgan. Oʻrganishlar natijasida xalqaro tashkilotlar nafaqat davlatlararo muloqot va hamkorlik maydoni, balki jahon taraqqiyotiga jiddiy taʼsir koʻrsatuvchi mustaqil huquqiy norma yaratuvchi subyekt ekanligi nazariy va amaliy jihatdan asoslab berilgan. Shuningdek, tadqiqot jarayonida tor va keng maʼnodagi yondashuvlar tahlil qilinib, xalqaro huquq manbasining asosi subyektlarning kelishilgan xohish-irodasi ekanligi isbotlangan. Olingan ilmiy natijalar zamonaviy xalqaro munosabatlar amaliyotida, xalqaro hukumatlararo tashkilotlar va diplomatik vakolatxonalar faoliyatini huquqiy tartibga solishda hamda xalqaro huquqning normativ-huquqiy bazasini yanada takomillashtirishda amaliy jihatdan qoʻllanishi mumkin. Xulosa oʻrnida shuni taʼkidlash lozimki, xalqaro tashkilotlarning diplomatik huquqi manbasi tushunchasi huquqning oʻz ifodalanish shakllarini, ishtirokchilarning kelishilgan umumiy irodasini, huquqiy norma yaratish vositalarini hamda bevosita norma hosil boʻlish jarayonining oʻzini toʻliq qamrab oladi va bu jarayon shartnomalar tuzish yoki qarorlar qabul qilish orqali namoyon boʻladi.
xalqaro huquq, diplomatik huquq, xalqaro tashkilotlar, immunitet, xalqaro shartnomalar, diplomatik vakolatxona, xalqaro munosabatlar, huquq manbalari
JINOYAT PROTSESSIDAGI EKSPERTIZA INSTITUTI: QIYOSIY-HUQUQIY TAHLIL
Mazkur maqolada jinoyat protsessida ekspertiza institutining huquqiy tabiati, uning turli huquqiy tizimlardagi oʻrni va rivojlanish tendensiyalari kompleks tarzda tahlil qilinadi. Xususan, anglo-sakson (adversarial expertise) va kontinent (continental expertise) yondashuvlar oʻrtasidagi asosiy farqlar, ularning afzalliklari va kamchiliklari ilmiy nuqtayi nazardan solishtiriladi. Tadqiqot davomida AQSH, Buyuk Britaniya, Janubiy Afrika Respublikasi kabi davlatlarda mavjud tortishuvli ekspertiza tizimi hamda Fransiya, Germaniya va Niderlandiya kabi mamlakatlarga xos boʻlgan rasmiy ekspertiza tizimining oʻziga xos jihatlari ochib beriladi. Shuningdek, maqolada ekspertiza institutining evolyutsiyasi, xususan, anglo-sakson tizimlarida sudning ekspert xulosalarini baholashdagi rolining ortib borishi va kontinent tizimlarda esa taraflar huquqlarini kengaytirishga qaratilgan islohotlar tahlil qilinadi. Avstraliya tajribasiga ko‘ra ekspertlarni bir vaqtning o‘zida tinglash instituti (concurrent evidence, hot tubbing), Fransiyada plural ekspertiza hamda nazorat ostidagi ekspertiza (controlled expertise) kabi modellar alohida eʼtiborga olinadi. Tadqiqot doirasida ekspert xulosasining ishonchliligi, tarafkashlik muammosi, ekspertlarning protsessual maqomi va sud tomonidan dalillarni baholashdagi qiyinchiliklar chuqur oʻrganiladi. Shuningdek, postsovet hududidagi davlatlar, jumladan, Oʻzbekiston jinoyat protsessida kontinent tizimining ustuvorligi va uning oʻziga xos xususiyatlari yoritiladi. Muallif tomonidan nazorat ostidagi ekspertiza institutini joriy etish zarurati asoslab beriladi.
jinoyat protsessi, ekspertiza instituti, kontinent ekspertizasi, tortishuvli ekspertiza (adversarial expertise), nazorat ostidagi ekspertiza (controlled expertise), ekspert xulosasining ishonchliligi, alternativ ekspertiza
О‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA EKSTRADITSIYA INSTITUTINING TARTIBGA SOLINISHI: HOLATI, MUAMMOLARI VA TENDENSIYALARI
Maqolada О‘zbekiston Respublikasi Jinoyat-protsessual kodeksining 599–609-moddalarida belgilangan ekstraditsiya institutining huquqiy tartibga solinishi kompleks tahlil qilingan. Tadqiqot maqsadi ekstraditsiya jarayonining protsessual asoslari, shaxs huquqlari kafolatlari va amaliy qо‘llanish muammolarini aniqlash hamda ularni hal qilish bо‘yicha ilmiy asoslangan takliflar ishlab chiqishdan iborat. Tadqiqotda hujjatlar tahlili va komparativ-huquqiy usullari qо‘llanilgan. Birlamchi manbalar sifatida О‘zbekiston JPK, ikki tomonlama ekstraditsiya shartnomalari, Yevropa ekstraditsiya konvensiyasi, Minsk va Kishinyov konvensiyalari о‘rganilgan. Ikkilamchi manbalar О‘zbekiston Bosh prokuraturasi statistikasi (2020–2023-y., N = 342 sо‘rov), Yevropa inson huquqlari sudining pretsedent ishlari va ilmiy adabiyotlarni о‘z ichiga olgan. Komparativ tahlil Germaniya, Rossiya, Qozog‘iston va Janubiy Koreya qonunchiligi bilan amalga oshirilgan. Natijalar О‘zbekiston ekstraditsiya jarayonining “prokuror-markazlashgan” modelga asoslanganligini va sudlov nazorati Yevropa standartlaridan orqada qolayotganligini kо‘rsatdi. Tranzit ekstraditsiya yetarli darajada tartibga solinmagan. Shuningdek, ekstraditsiya qilishni rad etish asoslari, xalqaro hamkorlik mexanizmlarini takomillashtirish zarurati hamda sud nazoratini kuchaytirish orqali inson huquqlarini himoya qilish samaradorligini oshirish imkoniyatlari asoslab berilgan. Tadqiqot natijalari milliy qonunchilikni xalqaro standartlarga uyg‘unlashtirishga xizmat qilishi mumkin. Qonunchilikni takomillashtirishga qaratilgan taklif shakllantirildi.
ekstraditsiya, ushlab berish, xalqaro jinoiy-huquqiy hamkorlik, protsessual kafolatlar, sudlov nazorati, ikki tomonlama jinoyatlilik, shaxs huquqlari, tranzit ekstraditsiya
JINΟYAT ISHLARINI TERGΟV QILISHDA TERGΟVCHINING PRΟTSESSUAL MUSTAQILLIGI KAFΟLATLARINI KENGAYTIRISH XUSUSIYATLARI
Mazkur maqolada jinoyat ishlarini tergov qilish jarayonida tergovchining protsessual mustaqilligi va uning kafolatlarini taʼminlash bilan bogʻliq nazariy hamda amaliy masalalar kompleks tarzda tahlil qilingan. Sud-huquq islohotlari chuqurlashib borayotgan hozirgi sharoitda jinoiy ishlarni xolis, adolatli va qonuniy tergov qilishda tergovchining mustaqil qaror qabul qilishi, dalillarni baholashda erkinligi va tashqi taʼsirlardan himoyalanganligi muhim ahamiyat kasb etishi asoslab berilgan. Maqolada O‘zbekiston Respublikasida amalga oshirilayotgan huquqiy islohotlar, jumladan, Jinoyat-protsessual kodeks normalari, sud-huquq sohasida qabul qilingan normativ-huquqiy hujjatlar hamda tergov organlari faoliyatini takomillashtirishga qaratilgan chora-tadbirlar tahlil qilingan. Shu bilan birga, tergovchining protsessual mustaqilligiga taʼsir ko‘rsatuvchi omillar, ayniqsa idoraviy nazoratning ortiqcha kuchayishi, mansabdor shaxslarning aralashuvi va tashkiliy bo‘ysunuv mexanizmlarining amaliyotda qanday muammolarni keltirib chiqarayotgani ko‘rib chiqilgan. Tadqiqotda jinoyat ishlarining tergovga tegishliligi va tergovga taalluqliligi tushunchalari nazariy jihatdan tahlil qilinib, ularning o‘zaro farqli xususiyatlari asoslab berilgan hamda ushbu institutlarning jinoyat-protsessual qonunchilikdagi o‘rni ochib berilgan. Shuningdek, Bosh prokuratura huzuridagi Iqtisodiy jinoyatlarga qarshi kurashish departamentiga dastlabki tergov vakolatining berilishi munosabati bilan yuzaga kelayotgan huquqiy va tashkiliy masalalar tahlil qilingan. Amaldagi qonunchilikda mavjud ayrim huquqiy bo‘shliqlar ko‘rsatib o‘tilib, ularni bartaraf etishga qaratilgan ilmiy asoslangan taklif va tavsiyalar ishlab chiqilgan. Xususan, tergovchining protsessual mustaqilligini mustahkamlash, tergov organlari o‘rtasidagi vakolatlarni aniq belgilash, departament tergovchilari faoliyatini huquqiy jihatdan mukammal tartibga solish hamda prokuror nazorati mexanizmlarini optimallashtirish bo‘yicha takliflar ilgari surilgan.
tergοvchi, tergοvga tegishlilik, tergοvga taalluqlilik, prοkurοr nazοrati, dastlabki tergοv, huquqiy kafοlatlar, sud-huquq islοhοtlari, prοtsessual vakοlatlar
XORIJIY MAMLAKATLAR PROKURATURA MODELLARINING QIYOSIY-HUQUQIY TAHLILI
Ushbu maqolada xorijiy mamlakatlar prokuratura modellarining turlari hamda ularning huquqiy tabiati ochib berilgan. Prokuror modellarining tasnifi ularning zamonaviy huquq tizimlaridagi roli nuqtayi nazaridan tahlil qilingan. Xususan, AQSh, Buyuk Britaniya, Fransiya, Germaniya, Xitoy, Rossiya modellari qiyosiy-huquqiy tahlil qilgan. Shu bilan birga, anglo-sakson hamda roman-german huquqiy tizimidagi prokuraturaning tashkiliy tuzilmasi hamda funksional faoliyati olimlarning ilmiy-nazariy yondashuvlari asosida yoritilgan. Ushbu huquqiy tizimdagi prokuratura modellarining ijobiy va salbiy tomonlari yoritib berilgan. Shuningdek, umumiy huquq va kontinental huquq mamlakatlaridagi prokuratura organlarining tabiati va ko‘lami, ikkita asosiy huquqiy tizim o‘rtasidagi eng muhim farqli jihatlar olimlarning yondashuvlari asosida muhokama qilinadi. Prokuratura faoliyatini tashkil etish yondashuvlari hamda prokuraturaning davlat hokimiyati organlari tizimidagi o‘rnidan, funksional mohiyatidan kelib chiqqan holda mamlakatlarning prokuraturasi to‘rt guruhga ajratib tahlil qilingan. Milliy prokuraturani shakllantirish hamda takomillashtirishda prokuratura modellarining ahamiyati atroflicha muhokama qilingan. Shuningdek, prokuraturaning tashkiliy jihatdan hokimiyat tizimidagi o‘rni turli huquqiy tizimlardagi davlatlar misolida ko‘rib chiqilgan. Prokuratura modellarining ijobiy jihatlari muallif tomonidan ilmiy asoslangan taklif sifatida milliy prokuratura tizimiga tatbiq etish uchun ishlab chiqilgan.
prokuratura, model, huquqiy tizim, prokuror nazorati, attorney xizmati, jinoiy ta’qib, davlat ayblovi, huquqiy-nazorat
ADVOKATGA NISBATAN QO‘LLANADIGAN INTIZOMIY JAZO CHORASI SIFATIDA LITSENZIYANING AMAL QILISHINI TUGATISHNING NAZARIY-HUQUQIY TAHLILI
Mazkur ilmiy maqolada advokatga nisbatan qo‘llanadigan eng qat’iy intizomiy jazo choralaridan biri bo‘lgan litsenziyaning amal qilishini tugatish institutining nazariy-huquqiy mohiyati kompleks tarzda tahlil qilingan. Unda ushbu choraning advokatlik kasbining obro‘si, kasbiy mas’uliyati hamda jamiyatning advokatura institutiga bo‘lgan ishonchini ta’minlashdagi o‘rni yoritilgan. Shuningdek, advokatning intizomiy javobgarligi doirasida litsenziyani tugatishning huquqiy asoslari, uni qo‘llash mezonlari, protsessual tartibi va huquqiy oqibatlari milliy qonunchilik hamda ilmiy qarashlar asosida ochib berilgan. Tadqiqot jarayonida Qozog‘iston, Belarus, Turkiya, Rossiya, Litva, Sloveniya, Polsha va Estoniya qonunchiligi qiyosiy-huquqiy jihatdan o‘rganilib, ilg‘or yondashuvlar aniqlangan. Maqolada amaldagi milliy tartib-taomillarning ko‘p bosqichliligi, byurokratik murakkabligi va sud tartibining cho‘zilishi bilan bog‘liq amaliy muammolar asoslantirilgan. Yakunda ushbu intizomiy jazo chorasi ijro mexanizmlarini soddalashtirish, vakolatlarni maqbullashtirish va qarorlar ustidan sudga shikoyat qilish kafolatini saqlagan holda tizimni takomillashtirishga qaratilgan takliflar ilgari surilgan. Bundan tashqari, maqolada mazkur institutni qo‘llashda mutanosiblik, adolatlilik va kasbiy mustaqillik prinsiplariga rioya etish zarurati alohida asoslangan. Taklif etilgan yondashuvlar advokatura tizimida intizomiy javobgarlikning huquqiy aniqligi, izchilligi va samaradorligini oshirishga xizmat qiladi.
advokatning intizomiy javobgarligi, intizomiy jazo chorasi, litsenziyaning amal qilishini tugatish, malaka komissiyasi, advokatlik siri, advokat qasamyodi
TURISTIK FAOLIYATNING ATROF-MUHITGA TA’SIRI VA UNI HUQUQIY TARTIBGA SOLISH MASALALARI
Mazkur maqola turizm sohasining atrof-muhitga taʼsirini huquqiy jihatdan tartibga solish hamda uning birlamchi va ikkilamchi ekologik oqibatlarini baholash masalalariga bagʻishlangan. Mavzuning dolzarbligi shundaki, turizm jadal rivojlanishi bilan uning atrof-muhitga ta’siri ham ortib bormoqda. Bu esa turistik faoliyatning atrof-muhitga ta’sirini baholash hamda uning ekologik oqibatlarini huquqiy jihatdan tartibga solish uchun yechimlarni talab etmoqda. Tadqiqotda turizm faoliyati natijasida yuzaga keladigan infratuzilmaviy, transport va rekreatsion bosimning tabiiy resurslar hamda muhofaza etiladigan tabiiy hududlarga taʼsiri Oʻzbekiston Respublikasining ekologik qonunchiligi, muhofaza etiladigan tabiiy hududlar tizimi va xalqaro standartlar asosida tahlil qilingan. Atrof-muhit va turizm o‘rtasidagi munosabatlarni o‘rganishda tahlil va sintez, mantiqiy, tizimli hamda tarixiy yondashuv kabi umumilmiy metodlar, shuningdek, qiyosiy-huquqiy hamda formal-huquqiy metodlar qo‘llangan. Ekologik turizmni rivojlantirishning huquqiy asoslari, ushbu sohada davlat siyosatining ustuvor yoʻnalishlari oʻrganilib, amaldagi qonunchilikda mavjud boʻlgan tizimli muammolar aniqlangan. Ilgʻor xorijiy tajribani qiyosiy tahlil qilish asosida turizmni rivojlantirish hamda tabiiy boyliklarni muhofaza qilish oʻrtasidagi optimal muvozanatni taʼminlovchi huquqiy mexanizmlarni takomillashtirish boʻyicha amaliy taklif va tavsiyalar ishlab chiqilgan.
turizm, atrof-muhit, ekologik ta’sir, barqaror turizm, ekologik qonunchilik, muhofaza etiladigan tabiiy hududlar, tabiiy resurslar, ekologik muvozanat
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA BIOGAZ TEXNOLOGIYALARIDAN FOYDALANISHNI HUQUQIY TARTIBGA SOLISHNING EKOLOGIK JIHATLARI
Mazkur maqolada O‘zbekiston Respublikasi va boshqa xorijiy mamlakatlarda biogaz texnologiyalaridan foydalanishni huquqiy tartibga solishning ekologik jihatlari ilmiy-nazariy jihatdan tahlil qilingan. Xalq xo‘jaligining turli tarmoqlarida biogaz texnologiyalarini qo‘llashni milliy-huquqiy va xalqaro-huquqiy tartibga solish masalalari ko‘rib chiqilgan. Hozirgi vaqtda O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligida ushbu sohani tizimli huquqiy tartibga solish mavjud emasligi qayd etilgan. Biogaz texnologiyalarini samarali va xavfsiz qo‘llashni ta’minlash maqsadida, O‘zbekiston Respublikasida bioenergetikani rivojlantirish konsepsiyasini hamda uni amalga oshirishga, shu jumladan, tajriba-sinov tariqasida yo‘naltirilgan bir qator boshqa normativ-huquqiy hujjatlarni qabul qilish maqsadga muvofiqligi asoslab berilgan. Bundan tashqari, maqolada dunyoda qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalanishning eng istiqbolli yo‘nalishlaridan biri sifatida biogaz texnologiyalarini rivojlantirishning asosiy masalalari tahlil qilingan. Biogaz ishlab chiqarishning investitsiyaviy jozibadorligiga alohida e’tibor qaratilgan bo‘lib, u energiya ishlab chiqarish bilan bir qatorda, organik o‘g‘itlarni sotish hamda organik chiqindilarni ekologik xavfsiz utilizatsiya qilish xarajatlarini kamaytirish hisobiga qo‘shimcha daromad keltirish imkoniyatiga ega. Sanoatda biogaz texnologiyalarini joriy etish bo‘yicha tadqiqotlarning asosiy yo‘nalishlari mazmun-mohyati ochib berilgan. Shuningdek, xalq xo‘jaligining eng muhim tarmoqlaridan biri sifatida energetika tizimining holati, uning rivojlanishida bioenergetikaning o‘rni va roli, energetika tarmog‘iga qo‘yiladigan ekologik talablar, ushbu sohada qonunchilikni takomillashtirish yo‘nalishlari, vakolatli davlat organlari tomonidan ekologik norma va qoidalarni belgilashning o‘ziga xos xususiyatlari, bioenergetikaning zamonaviy holati hamda uni yanada rivojlantirish istiqbollari ko‘rib chiqilgan. Shu munosabat bilan xorijiy mamlakatlar tajribasi o‘rganilib, mamlakatimizda biogaz texnologiyalarini rivojlantirish bo‘yicha taklif va tavsiyalar ishlab chiqilgan.
biogaz, bioenergetika, biologik resurs, ekologik normativ, milliy energetika tizimi, davlat siyosati, energetika qonunchiligi
SUD CHAQIRUVLARI TIZIMIDA RAQAMLI ISLOHOTLAR VA SUN’IY INTELLEKT IMKONIYATLARI
Mazkur maqolada sudlar faoliyatiga sun’iy intellekt imkoniyatlarini joriy etish, fuqarolik protsessual va iqtisodiy protsessual qonunchilikdagi sud xabarnomalari hamda chaqiruvlarining huquqiy asoslari, ishtirokchilarni xabardor qilish va chaqirish tartibi, olimlarning bu boradagi ilmiy qarashlari, xorijiy davlatlar tajribasida sud xabarnoma va chaqiruvlari qanday darajada rivojlanganligini qiyosiy-huquqiy solishtirish imkonini beradi. Sud jarayonlariga sun’iy intellekt texnologiyalarini tatbiq etishning afzalliklari bilan bir qatorda, ularning qo‘llanishi bilan bog‘liq ayrim muammo va xavf omillari ham mavjud. Jumladan, sun’iy intellekt tomonidan tahlil natijalarining ishonchliligi, shaxsiy ma’lumotlar maxfiyligini ta’minlash, inson omilining kamayishi natijasida mas’uliyat kimning zimmasiga yuklanishi kabi masalalar alohida e’tibor talab qiladi. Bundan tashqari, maqolada sun’iy intellekt texnologiyalarini sudlarning amaliy faoliyatiga tatbiq etish jarayonida ularni qo‘llash chegaralari, milliy qonunchilikni takomillashtirish, sud jarayonlarida xabarnoma va chaqiruvlarni to‘liq raqamlashtirish, elektron sud tizimini yanada rivojlantirishga doir bir qator taklif, tavsiyalar ilgari surilgan.
raqamli sud, xabarnoma, chaqiruv, sun’iy intellekt, fuqarolik protsessual, iqtisodiy protsessual
O‘ZBOSHIMCHALIK BILAN QURILGAN IMORATLARNING HUQUQIY REJIMI: O‘ZBEKISTON QONUNCHILIGIDAGI MUAMMOLAR VA TAKOMILLASHTIRISH YO‘NALISHLARI
Mazkur maqolada o‘zboshimchalik bilan qurilgan imoratlarning huquqiy rejimi hamda ularni tartibga solish bilan bog‘liq muhim muammolar tahlil qilingan. Ushbu muammolar uzoq vaqtdan beri o‘z dolzarbligini yo‘qotmay kelmoqda va mamlakatimizda mulk huquqi daxlsizligi kafolatlarining ta’minlanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Tadqiqotda O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligida ushbu institutning huquqiy asoslari, xususan, Fuqarolik kodeksining tegishli normalari o‘rganilib, sud amaliyotida uchrayotgan asosiy muammolar aniqlangan. O‘rganish natijalari o‘zboshimchalik bilan qurilgan imoratlarga oid nizolarni ko‘rib chiqishda mulk huquqini tan olish mexanizmining aniq mezonlari yetarli darajada belgilanmagani, bunday nizolar uchun maxsus da’vo muddati mavjud emasligi hamda imoratni buzish chorasi ko‘pincha ustuvor qo‘llanayotgani amaliyotda muayyan qiyinchiliklarni keltirib chiqarayotganini ko‘rsatdi. Maqolada Angliya, Germaniya va Italiya davlatlarida mazkur sohadagi huquqiy tartibga solish tajribasi ham tahlil qilingan. Mazkur tahlillar asosida O‘zbekiston qonunchiligini takomillashtirishga qaratilgan bir qator takliflar ishlab chiqilgan. Xususan, o‘zboshimchalik bilan qurilgan imoratlarga oid nizolar uchun aniq da’vo muddatini belgilash, imoratni qonunchilik talablariga moslashtirish mexanizmlarini joriy etish hamda qurilish jarayoni ustidan davlat nazoratini kuchaytirish zarurligi asoslab berilgan.
o‘zboshimchalik bilan qurilgan imorat, mulk huquqi, qurilish huquqi, shaharsozlik huquqi, sud amaliyoti, imoratni buzish, legallashtirish, fuqarolik huquqi
2026-YIL – “MAHALLANI RIVOJLANTIRISH VA JAMIYAT FAROVONLIGINI OSHIRISH YILI” USTUVORLIKLARI KONTEKSTIDA NIKOH TUZISHNING HUQUQIY ASOSLARINI TAKOMILLASHTIRISH
Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M. Mirziyoyevning Oliy Majlisga yo‘llagan 2026-yilni “Mahallani rivojlantirish va jamiyat farovonligini oshirish yili” deb e’lon qilgan Murojaatnomasida belgilangan vazifalarni amalga oshirish kontekstida O‘zbekiston Respublikasida nikoh tuzishning huquqiy asoslari tahlil qilingan. Tadqiqot Oila kodeksining nikoh tuzish shartlari va tartibini tartibga soluvchi normalarini tahlil qilishga, shuningdek, huquqni qo‘llash amaliyotidagi muammolarni va oilaviy-huquqiy normalar ijrosining samaradorligiga ta’sir etuvchi omillarni aniqlashga qaratilgan. Nikohning ixtiyoriyligi, nikoh yoshi, nikohlanuvchi shaxslarni tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish masalalariga, belgilangan taqiq va cheklovlarga, shuningdek, rasmiy ro‘yxatga olingan va diniy nikohlarning o‘zaro nisbatiga alohida e’tibor qaratilgan. Xususan, belgilangan talablarga rioya qilmaslikning ijtimoiy-huquqiy oqibatlari va ularning oilaviy munosabatlar barqarorligiga ta’siri ko‘rib chiqilgan. Qonunchilikni takomillashtirish bo‘yicha takliflar asoslab berilgan, jumladan, nikohning huquqiy ta’rifini kiritish, nikohdan oldingi maslahat berish institutini rivojlantirish, aholining huquqiy madaniyatini yuksaltirish, nikoh shartnomasini ommalashtirish va oilani mustahkamlashda mahallaning rolini kuchaytirish asoslantirilgan. Davlat organlari va fuqarolik jamiyati institutlarining idoralararo hamkorligi zarurligiga alohida to‘xtalib o‘tilgan. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, O‘zbekiston Respublikasining amaldagi oila qonunchiligi, umuman olganda, nikoh tuzishda tomonlarning ixtiyoriyligi va tengligining huquqiy kafolatlarini ta’minlaydi, biroq ayrim tizimli nomuvofiqliklarga ega. Huquqiy tartibga solishni takomillashtirish ijtimoiy yo‘naltirilgan xususiyatga ega bo‘lishi va davlat oila siyosatining ustuvor yo‘nalishlariga mos kelishi isbotlangan.
nikoh tuzish, oila huquqi, nikohni davlat ro‘yxatidan o‘tkazish, nikoh shartnomasi, oilaviy munosabatlarni huquqiy tartibga solish, oilani ijtimoiy himoya qilish, qonunchilikni isloh qilish
O‘ZBEKISTONDA SUN’IY INTELLEKT VA RAQAMLI O‘ZGARISH: “AQLLI MILLAT”NI SHAKLLANTIRISHNING HUQUQIY ASOSLARI
Ushbu maqola O‘zbekiston Respublikasida sun’iy intellekt (SI) texnologiyalarini joriy etish jarayonini hamda ushbu yo‘nalishga qaratilgan chora-tadbirlarni o‘rganadi. Bunda rivojlanayotgan huquqiy-me’yoriy asoslar va sohaga oid qo‘llanishlarga alohida e’tibor qaratiladi. Tadqiqot “Raqamli O‘zbekiston – 2030” dasturi va 2030-yilgacha sun’iy intellektni rivojlantirish strategiyasi doirasida O‘zbekistonning milliy rivojlanish ustuvor yo‘nalishi sifatida SIga bo‘lgan strategik yo‘nalishini tahlil qiladi. Unda Prezident farmonlari va SIdan foydalanishda yuzaga keladigan munosabatlarni tartibga soluvchi qonunning qabul qilinishi kabi muhim qonunchilik bosqichlari o‘rganilgan. Bu hujjatlar SI texnologiyalaridan foydalanishda axloqiy tamoyillar, ma’lumotlarni himoya qilish talablari va javobgarlik mexanizmlarini belgilaydi. Shuningdek, maqolada davlat boshqaruvi, sog‘liqni saqlash, moliya, qishloq xo‘jaligi, transport va jamoat xavfsizligi kabi asosiy sohalarda SIning amaliy qo‘llanilishi baholanadi. Bunda amalga oshirilayotgan pilot loyihalar va ularning dastlabki natijalari tahlil qilinadi. Bundan tashqari, O‘zbekistonning SI ekotizimini mustahkamlashga qaratilgan institutsional islohotlar, infratuzilmani rivojlantirish va salohiyatni oshirish chora-tadbirlari ko‘rib chiqiladi. Maqola so‘ngida chiqarilgan xulosa shuki, ma’lumotlarni integratsiyalash, hisoblash quvvati va kadrlar malakasi bilan bog‘liq mavjud qiyinchiliklarga qaramay, O‘zbekiston SIga asoslangan raqamli transformatsiya va aqlli boshqaruv sohasida mintaqaviy yetakchiga aylanish uchun katta salohiyatga ega.
Sun’iy intellekt, raqamli o‘zgarish, davlat boshqaruvi, sun’iy intellektni boshqarish, “Raqamli O‘zbekiston – 2030”, ma’lumotlarni boshqarish, insonga yo‘naltirilgan sun’iy intellekt, raqamli iqtisodiyot
RAQAMLASHTIRISH DAVRIDA NORMA IJODKORLIGINING ZAMONAVIY TENDENSIYALARI TAHLILI
Mazkur ilmiy maqolada raqamlashtirish davrida huquq, xususan, norma ijodkorligi faoliyatiga raqamli texnologiyalarni joriy etish masalalarini ilmiy tadqiq qilish asosiy maqsad qilib olingan. Shuningdek, norma ijodkorligi faoliyatini huquqiy tartibga soluvchi normativ-huquqiy hujjatlar, huquqni qoʻllash amaliyoti, ilgʻor xorijiy mamlakatlar qonunchiligi va amaliyoti hamda ilmiy-nazariy qarashlar, huquqiy kategoriyalar mazkur ilmiy maqolaning tadqiqot predmeti hisoblanadi. Qonunchilik institutining asosiy yoʻnalishlaridan biri boʻlgan norma ijodkorligi faoliyati bugungi kunda dolzarb sohalardan biri hisoblanib, uni takomillashtirishni taqozo etmoqda. Xususan, norma ijodkorligi jarayoni (normativ-huquqiy hujjatlarni ilgari surish, ishlab chiqish, kelishish, kiritish va ijrosini monitoring qilish) bosqichlarini raqamlashtirishni nazarda tutuvchi tizimni rivojlantirish ustuvor vazifalardan biri hisoblanadi. Shundan kelib chiqib, norma ijodkorligi faoliyatining asosiy yoʻnalishlari hisoblangan normativ-huquqiy hujjatlar loyihalarini ishlab chiqish, ekspertiza qilish hamda kelishish bosqichlarini avtomatlashtirish, mazkur bosqichga zamonaviy texnologiyalarni joriy etish, ilgʻor xorijiy davlatlar tajribasi va ilmiy-huquqiy manbalar tahlili asosida raqamli texnologiyalarni norma ijodkorligining aynan qaysi bosqichlarida qoʻllash mumkinligi yuzasidan mualliflik taklif va tavsiyalari ishlab chiqilgan.
norma ijodkorligi faoliyati, raqamlashtirish, raqamli texnologiyalar, normativ-huquqiy hujjat, raqamli davlat boshqaruvi, norma ijodkorligi jarayonini avtomatlashtirish, huquq ijodkorligi, qonunchilik
NEYROHUQUQLARNI MILLIY QONUNCHILIKKA IMPLEMENTATSIYA QILISH: SUNʼIY INTELLEKT DAVRIDA OʻZBEKISTON HUQUQ IJODKORLIGI SIYOSATINING USTUVOR YOʻNALISHLARI
Mazkur maqolada sun’iy intellekt va neyrotexnologiyalar shiddatli rivojlanayotgan sharoitda insonning kognitiv erkinligi hamda mental maxfiyligini ta’minlash maqsadida neyrohuquqlarni O‘zbekiston milliy qonunchilik tizimiga implementatsiya qilish masalalari tadqiq etilgan. Tadqiqotning maqsadi an’anaviy huquqiy doktrinaning zamonaviy biotexnologik tahdidlarga bardoshliligini baholash va mamlakat huquq ijodkorligi siyosatining ustuvor yo‘nalishlarini belgilab berishdan iborat. Muammoning dolzarbligi neyrointerfeyslarning ommalashuvi natijasida neyroma’lumotlarning nazoratsiz yig‘ilishi hamda shaxs irodasiga algoritmik manipulyatsiya orqali ta’sir ko‘rsatish xavfining ortishi bilan izohlanadi. O‘rganish jarayonida falsafiy-huquqiy, rasmiy-dogmatik, qiyosiy huquqshunoslik va prognostik metodlardan foydalanilgan. Xalqaro tavsiyanomalar va xorijiy davlatlar tajribasi funksional tahlil qilingan. Natijada amaldagi shaxsga doir ma’lumotlar to‘g‘risidagi qonunchilik va raqamli texnologiyalarga oid yangi normativ hujjatlarda ongsiz faoliyat natijalarini himoya qilish bo‘yicha konseptual bo‘shliqlar mavjudligi aniqlandi. Olingan natijalar raqamli huquq, axborot xavfsizligi va qonun ijodkorligi amaliyotida keng qo‘llanishi mumkin. Xulosada konstitutsiyaviy normalarni huquqni qo‘llash amaliyoti orqali kengaytirish, qonunchilikda neyroma’lumotlarning avtonom huquqiy maqomini hamda fidutsiar modelni mustahkamlash, shuningdek, mehnat va jinoyat qonunchiligiga ixtisoslashgan cheklovlar kiritish bo‘yicha aniq yechimlar taklif qilingan.
sun’iy intellekt, huquq ijodkorligi, raqamli huquq, neyrohuquqlar, kognitiv erkinlik, neyroma’lumotlar, milliy qonunchilik
TILNING HOLATINI HUQUQIY TARTIBGA SOLISH VA UNDAN TURLI HUQUQ MANBALARIDA FOYDALANISH XUSUSIYATLARI
Kichik tillar yoki kichik xalqlarning tillarini saqlab qolish muammosi muqarrar ravishda mutaxassislar tomonidan koʻrib chiqiladi. Ushbu maqola huquq manbalarida tilni huquqiy tartibga solish masalalarini oʻrganadi – xalqaro hujjatlar va normativ-huquqiy hujjatlarda. Ularning har biri tilning roli va xususiyatlarini, shuningdek, uni muayyan huquqiy munosabatlarda qoʻllashni koʻrib chiqadi. Bundan tashqari, maqolada mamlakatimizda va xorijda davlat tili maqomi va nufuzini oshirish masalasi yuzasidan Oʻzbekiston Respublikasi qonunchiligidagi oʻzgarishlar belgilab berilgan. Hozirgi bosqichda davlatimiz rahbariyati til siyosatini takomillashtirish, davlat tilini saqlash va rivojlantirish masalalariga katta eʼtibor qaratmoqda. Binobarin, ushbu sohadagi muammolarni hal qilish uchun qonunchilikni takomillashtirish, eng muhim hujjatlarni qabul qilish zarur. Tadqiqotning metodologik asosi qonun hujjatlari, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti va hukumatining til maqomini huquqiy tartibga solish masalalari boʻyicha qarorlari, xalqaro huquqiy hujjatlar, xorijiy mamlakatlar qonunchiligining oʻrganilayotgan hodisalarga kompleks yondashuviga oid qarorlari boʻldi. Tadqiqotda qoʻyilgan vazifalarni hal qilish uchun tadqiqot usullari toʻplami – qiyosiy tahlil, qiyosiy tarixiy, tarkibiy tahlil, kuzatish, taqqoslash ishlatilgan.
Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, xalqaro hujjatlar, milliy qonunchilik, kamsitish, ozchiliklar, huquqlarni himoya qilish, davlat tili, milliy til, normativ-huquqiy hujjatlar, davlat tilining maqomi va obroʻsi, davlat tilini rivojlantirish departamenti, til siyosati.
Mazkur maqolada innovatsion taʼlim jarayonida shaxsga bilim berish, unda koʻnikma va malaka hosil qilish hamda dunyoqarashini shakllantirish, ehtiyojlarini qondirish, qobiliyatlarini ochish, rivojlantirishga yoʻnaltirish kabi ustuvor vazifalar xususida fikr yuritiladi. Bunda pedagogik innovatsiyaning taʼlim maqsadi (nima uchun oʻqitish va kimni oʻqitish); taʼlim mazmuni (nimani oʻqitish); taʼlimni tashkil etish shakllari (qanday oʻqitish); taʼlim metodlari va vositalari (qanday asosda oʻqitish) kabi bahs doirasiga oid jihatlarga eʼtibor qaratilgan. Shuningdek, taʼlim jarayonida keng qoʻllanayotgan “interaktiv metodlar”, “innovatsion taʼlim texnologiyalari”, “ilgʻor pedagogik texnologiya”, “progressiv pedagogik texnologiya”, “zamonaviy taʼlim texnologiyasi” iboralarining mazmun-mohiyati, innovatsion pedagogik va axborot texnologiyalarini oʻquv jarayonida oʻrinli qoʻllash, produktiv taʼlimda zamonaviy texnologiyalarning ahamiyati, ularning oʻquvchi, talabalarni bilimlarni oʻzlashtirish, mavzularni mustaqil oʻrganib, vaziyatlarni tahlil qilish, xulosalar chiqarish va qaror qabul qilishdagi oʻrni xususida ham fikr yuritiladi. Davlat hujjatlarida taʼlimiy maqsadlarni roʻyobga chiqarish vazifalariga ham alohida eʼtibor qaratilgan. Shu bilan birga, zamonaviy pedagogik texnologiyalar, oʻqitish metodikasi boʻyicha mashhur nazariyotchi olimlar, tajribali amaliyotchi pedagogshunoslarning fikr va mulohazalari qiyoslangan hamda tahlil qilingan.
produktiv taʼlim, reproduktiv taʼlim, texnologiya, innovatsiya, innovatsion taʼlim texnologiyalari, taʼlim metodi, qobiliyat, pedagogik ijodkorlik, hamjihatlik, hamkorlik.
OʻZBEKISTON RESPUBLIKASIDA AGENTLIK FAOLIYATINI HUQUQIY TARTIBGA SOLISH
Mazkur ilmiy maqolada Oʻzbekiston Respublikasi sport sanoatida agentlik faoliyatini nazariy-huquqiy jihatidan tartibga solish oʻrganiladi. Ilmiy maqoladagi tadqiqot mavzusi Oʻzbekistonda sport rivojlanishining hozirgi bosqichida sport mediatorlari (agentlari) faoliyati va huquqlarini aks ettiruvchi bir qator axborot, ilmiy hamda xorijiy manbalar hisoblanadi. Tadqiqotning maqsadi sifatida sportda agentlik faoliyatini fuqarolik-huquqiy tartibga solish va sportda agentlik majburiyatlarini tashkil etish xususiyatlari va amalga oshirish tartibi toʻgʻrisidagi yaxlit gʻoyani shakllantirish koʻzlangan. Ilmiy maqola mavzusining dolzarbligi – sportchilarning huquqlarini himoya qilishdagi amaliy ahamiyati, shuningdek, butun sport jamoatchiligining xabardorligi oshirishdir. Tadqiqotning belgilangan maqsadiga erishish uchun “agent”, “skaut” tushunchalarini, ularning oʻzaro bogʻliqligi va faoliyatini oʻrganish kabi muammolar hal qilindi. Ilmiy maqolaning asosiy xulosasi – “sport agenti” tushunchasini kengaytirish va xalqaro sport huquqi normalari asosida sport mediatori faoliyatini tartibga solish boʻyicha yagona normativ hujjatlarni qabul qilish zarurligi toʻgʻrisidagi takliflarni kiritish. Tuzilgan xulosalar va takliflar sport huquqi fanini takomillashtirish uchun qimmatli axborot materiali boʻladi. Ishlab chiqilgan xulosa va takliflar sport qonunchiligi fanini takomillashtirish uchun qimmatli axborot manbasi sifatida koʻriladi.
agent, skaut, sport, FIFA, reglament, sportchi, agentlik faoliyati, sport agenti, transfer va (yoki) boshqa jamoa (klub)ga oʻtish.
EKSPЕRTIZA TAYINLASH VA O‘TKAZISHDA SHAXS HUQUQLARINI TA’MINLASH
Maqolada yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi davlat dasturining “mamlakatimizda adolat va qonun ustuvorligi tamoyillarini taraqqiyotning eng asosiy va zarur shartiga aylantirish” yo‘nalishida jinoyat-protsessual qonunchilikni takomillashtirish masalalari tahlil qilingan, O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasiga muvofiq barcha fuqarolarning qonun oldida tengligini hamda Jinoyat-protsessual kodeksida belgilangan odil sudlovni fuqarolarning qonun va sud oldida tengligi asosida amalga oshirilishini ta’minlash maqsadida ushbu kodeksning 179-moddasini takomillashtirib, ushbu moddani “Ekspertiza tayinlash va o‘tkazishda shaxs huquqlari ta’minlash” deb nomlash, ekspertiza tayinlash va o‘tkazishda jabrlanuvchi hamda qonuniy vakilning gumon qilinuvchi hamda ayblanuvchi kabi huquqlarini belgilash, ekspertiza tayinlash haqida qaror chiqargan vakolatli shaxs tomonidan gumon qilinuvchi, ayblanuvchi, jabrlanuvchi, qonuniy vakil va boshqa shaxslarning ekspertiza tayinlash va o‘tkazishdagi ushbu moddada belgilangan huquqlarini tushuntirilishi va bu haqda bayonnoma tuzilishi shartligini kiritish, shuningdek, ushbu kodeksga tergovga qadar tekshiruv, surishtiruv va dastlabki tergov davrida kiritilgan iltimosnomalar bilan bog‘liq protsessual harakatlar va hujjatlarni aniq huquqiy tartibga soluvchi alohida moddani kiritish yuzasidan takliflar bildirilgan.
shaxs huquqi, qo‘shimcha ekspertiza, qayta ekspertiza, iltimosnoma, jabrlanuvchi, qonuniy vakil, gumon qilinuvchi, ayblanuvchi.
JINOYAT ISHINI SUDDA KOʻRISH UCHUN TAYYORLASH BOSQICHIDA TARAFLAR TORTISHUVINI TAʼMINLASH
Mazkur maqolada jinoyat ishini sudda koʻrish uchun tayyorlash jarayonida taraflarning oʻzaro tortishuvini kuchaytirish, uning muhim tarkibiy qismi boʻlgan taraflar protsessual imkoniyatlaridagi tengligini taʼminlash, shuningdek, haqiqatni aniqlash jarayonida sudning oʻrnini aniqlash, uning dalillarni toʻplash, tekshirish va baholash davrida faollik darajasini belgilash masalalari ayrim rivojlangan xorijiy mamlakatlar tajribasi hamda aynan shu masalada ilmiy tadqiqot ishlarini olib borgan protsessualist olimlarning ilmiy qarashlari asosida tahlildan oʻtkazilgan. Shuningdek, dastlabki eshituv oʻtkazish asoslarini yanada takomillashtirish, bunda koʻproq himoya tarafning protsessual imkoniyatlarini kengaytirish, qonunda ayblov xulosasi yoki dalolatnomasini tasdiqlaydigan prokurorga ishdagi kamchiliklarni toʻgʻrilashga imkoniyat berilishini tanqid qilish orqali mazkur tartibni takomillashtirish masalalari muhokama qilingan. Ishni sudda koʻrish uchun tayyorlash, unda taraflar tengligi va tortishuvini kuchaytirish bilan bogʻliq ayrim muammoli masalalar atroflicha oʻrganilib, ularni yangi tahrirda qabul qilingan Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasiga asosan bartaraf etish yuzasidan taklif va tavsiyalar ishlab chiqilgan. Ushbu taklif va tavsiyalar sud amaliyotini tartibga solishda, ishni sudda koʻrish uchun tayyorlash davriga oid qonunchilikni isloh qilishda muhim ahamiyatga ega.
tortishuv, haqiqatni aniqlash, sud, ayblov taraf, himoya taraf, isbotlash, tenglik.
QILMISHNING JINOIYLIGINI ISTISNO QILUVCHI HOLATLAR SHAXS HUQUQ VA ERKINLIKLARINI SUDDAN TASHQARI HIMOYA QILISH SHAKLLARI SIFATIDA
Huquqni qoʻllash amaliyotida va ijtimoiy tarmoqlarga nazar tashlaydigan boʻlsak, ayrim kishilarda Oʻzbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksida belgilangan qilmishning jinoiyligini istisno qiluvchi holatlar faqat huquqni muhofaza qiluvchi organlar uchun nazarda tutilgan, degan xato tasavvur shakllanganligini koʻrish mumkin. Maqolada muallif mana shu kabi qarashlarning xato ekanini, qilmishning jinoiyligini istisno qiluvchi holatlar, avvalo, shaxs huquq va erkinliklarini suddan tashqari himoya qilishning qonuniy shakllari sifatida qonunchilikka kiritilganligini koʻrsatib berishga harakat qiladi. Bu boʻyicha xorijiy mamlakatlar tajribasidan misollar keltiradi. Ularni bir-biri bilan hamda Oʻzbekiston jinoyat qonunchiligi bilan taqqoslaydi. Qilmishning jinoiyligini istisno qiluvchi holatlar yuzasidan shakllangan huquqiy tartibga solish modellari, ilmiy-nazariy doktrinalarni ochib beradi. Bunda asosiy eʼtiborni qilmishning jinoiyligini istisno qiluvchi eng koʻp uchraydigan holatlar: zaruriy mudofaa, oxirgi zarurat, ijtimoiy xavfli qilmish sodir etgan shaxsni ushlash vaqtida zarar yetkazish holatlariga qaratadi. Shu bilan birga, mazkur holatlar huquqni muhofaza qiluvchi organlar vakillariga nisbatan ham tatbiq etilishi mumkinligiga toʻxtalib oʻtadi. Muallif maqolani xulosalar ekan, xorijiy davlatlar tajribasining aynan qaysi jihatlarini milliy qonunchilikka implementatsiya qilish mumkinligi istiqbollarini ham bayon etadi.
shaxs huquq va erkinliklari, oʻz-oʻzini himoya qilish, suddan tashqari himoya, zaruriy mudofaa, oxirgi zarurat, jinoyatchiga zarar yetkazish.
SHARTNOMANING ZAIF TARAFINI HIMOYA QILISHNING FUQAROLIK-HUQUQIY USULLARI
Ushbu maqolada shartnomaviy munosabatlarning zaif tarafini himoya qilishning quyidagi: shartnomani oʻzgartirish va bekor qilish, shartnoma shartlarini haqiqiy emas deb topish, huquqni himoya qilishni rad etish, adolatsiz shartning zaif taraf uchun majburiy emasligini eʼtirof etish kabi usullari ilmiy-nazariy jihatdan tahlil qilingan. Muallif umumiy ilmiy (tahlil, sintez, kuzatish, umumlashtirish, induksiya va deduksiya) va maxsus huquqiy (formal-huquqiy va huquqiy-texnik) usullardan foydalangan. Tahlil natijalariga koʻra, Oʻzbekiston Respublikasi qonunchiligida nazarda tutilgan amaldagi himoya mexanizmlari shartnomaning zaif tarafiga shartnoma bilan yuklanayotgan adolatsiz shartlarga qarshilik qilish imkonini beruvchi chora-tadbirlarning butun majmuasini oʻz ichiga olmasligi haqida xulosa qilingan. Shuning uchun Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksini adolatsiz shartnoma shartlari toʻgʻrisidagi qoidalar bilan toʻldirish, bunday shartlarning taxminiy roʻyxatini keltirish, shuningdek, shartnomaga kiritilgan adolatsiz shartlar zaif taraf uchun majburiy emasligini koʻrsatib oʻtish taklif etilmoqda. Bundan tashqari, shartnomani oʻzgartirish va bekor qilish qoidalarini takomillashtirish yuzasidan, jumladan, ushbu himoya usuli retrospektiv tartibda amalga oshirilishini belgilash va uni amalga oshirishda zaif tarafni protsessual yuklardan ozod qilish boʻyicha taklif berilmoqda.
zaif taraf, imperativ normalar, shartnomaning adolatsiz shartlari, shartnomaning individual ravishda kelishilmagan shartlari, shartnomani oʻzgartirish va bekor qilish, shartnoma shartlarini haqiqiy emas deb topish, huquqni himoya qilishni rad etish, shartnomani sharhlash.
LITSENZIYALASH TIZIMI ISLOHOTIDA KORRUPSIYAGA QARSHI KURASHISH OMILINI KUCHAYTIRISH
Litsenziyalash va ruxsat berish tartib-taomillarini tubdan takomillashtirish byurokratik toʻsiqlarni bartaraf etish bilan birgalikda korrupsiyaviy xatarlarni eng kam miqdorga tushirish orqali tadbirkorlik uchun qulay muhit yaratishda muhim hisoblanadi. Maqolada keyingi yillarda Oʻzbekistonni rivojlantirishning harakatlar va taraqqiyot strategiyalari doirasida oʻta byurokratik soha hisoblangan litsenziyalash va ruxsat berish tizimi butunlay isloh qilingani ochib berilgan. Shu bilan birga, muallif ushbu sohada korrupsiyaviy xatarlar va holatlar mavjudligi, amalga oshirilayotgan islohotlarda bu ahamiyatli komponent sanalishini tahlil qilgan. Xususan, ushbu masalada “Huquq ustuvorligi” avtomatlashtirilgan axborot tizimi orqali aniqlangan faoliyatni litsenziyalash sohasidagi qonunchilikka qay darajada rioya etilayotganini koʻrsatuvchi statistik maʼlumotlarga murojaat qilingan. Litsenziyalash, ruxsat berish tartib-taomillarini biznes jarayonlarni reinjiniring qilish orqali qayta koʻrib chiqish, ortiqcha boʻgʻinlarni olib tashlash, ayrim ruxsat beruvchi taomillardan voz kechish, elektron tizim orqali soʻrovlar oʻtkazib borish boʻyicha takliflar ilgari surilgan.
litsenziya, litsenziyalash, ruxsat berish tartib-taomillari, litsenziyaning talab va shartlari, davlatning tartibga solish funksiyasi, korrupsiyaga qarshi kurashish, “Litsenziya” axborot tizimi, “Huquq ustuvorligi” avtomatlashtirilgan axborot tizimi, biznes jarayonlarni reinjiniring qilish
KORRUPSIYAGA QARSHI KURASHISH BO‘YICHA OSIYO KELAJAGI: OSIYODA OʻZARO HAMKORLIK VA ISHONCH CHORALARI KONFERENSIYASI UCHUN G‘OYALAR
Maqolada Osiyoda oʻzaro hamkorlik va ishonch choralari konferensiyasi (CICA)ning huquqiy maqomini aniqlash va ushbu tashkilot doirasida korrupsiyaga qarshi kurash masalalari xalqaro ommaviy huquqiy munosabatlar nuqtayi nazaridan o‘rganildi. Oʻzbekiston Respublikasi qonunchiligi va xalqaro tajribani tizimli tahlil qilish asosida qiyosiy-huquqiy va rasmiy-huquqiy usullardan foydalangan holda, Osiyoda oʻzaro hamkorlik va ishonch choralari konferensiyasi (CICA) faoliyatining oʻziga xos xususiyatlari aniqlandi. Iqtisodiy jinoyatlar va korrupsiyaga qarshi kurashda Osiyoda oʻzaro hamkorlik va ishonch choralari konferensiyasida ishtirok etayotgan mamlakatlarning xalqaro hamkorligi masalalariga alohida eʼtibor qaratildi. Tadqiqot natijasida CICA Osiyo mintaqasida tinchlik, xavfsizlik va barqarorlikni taʼminlash uchun hamkorlikni mustahkamlovchi koʻp millatli forum ekanligi tadqiq etildi. Shunga koʻra, ushbu tuzilmaning funksiyalari va vazifalarini mintaqaviy tashkilot sifatida koʻrib chiqishda kompleks yondashuv zarur. Shuningdek, maqolada mazkur tashkilot doirasida Oʻzbekiston Respublikasining ishtirokini yaxshilash boʻyicha tavsiyalar ishlab chiqildi. Osiyoda oʻzaro hamkorlik va ishonch choralari konferensiyasining huquqiy maqomini aniqlashga doir qonunchilikni takomillashtirish boʻyicha takliflar shakllantirildi. Korrupsiyaga qarshi kurash doirasida tashkilotga aʼzo davlatlar hamkorligini mintaqaviy darajada maxsus huquqiy tartibga solish zarurligi asoslandi.
Osiyoda o‘zaro hamkorlik va ishonch choralari konferensiyasi, xalqaro va mintaqaviy tashkilotlar, korrupsiyaga qarshi kurashish siyosati, xalqaro huquq, mintaqaviy tashkilotlar huquqi, xalqaro va mintaqaviy hamkorlik
FUQAROLIK VA IQTISODIY PROTSESSDA SUDYA YORDAMCHISINING HUQUQIY MAQOMI
Maqolada sudya yordamchisi (katta yordamchisi) – sud majlisi kotibining iqtisodiy va fuqarolik protsessidagi ishtirokiga oid barcha jarayonlar tahlil qilindi. Sudya yordamchisi (sud majlisi kotibi)ning huquqiy maqomini aniqlashtirish bo‘yicha bahs-munozaralar mavjudligi ushbu mavzuning dolzarbligini belgilaydi. Shundan kelib chiqib, uning huquqiy maqomini belgilash borasidagi xorijiy va mahalliy huquqshunos olimlarning fikrlari o‘rganildi, sudya yordamchisi faoliyatiga oid tushunchalarga oydinlik kiritildi. Muallif sudya yordamchisi (sud majlisining kotibi)ning odil sudlovga koʻmaklashuvchi shaxslardan yana bir farqi ularni protsessga jalb qilish tartibida namoyon boʻlishini ta’kidlaydi. Shuningdek, ishda ishtirok etayotgan shaxslar sud majlisi kotibini asosli rad etish huquqiga ega ekanini amaldagi qonunchilikka ko‘ra asoslaydi. Maqolada sudya (sud) uchun katta kuch sifatida qaraladigan sudya yordamchisining vazifalari va funksiyalari qonunchilik hujjatlari asosida ko‘rib chiqilib, xulosalar qilindi. Uning faoliyatini raqamlashtirish boʻyicha xorijiy davlatlar tajribasi o‘rganildi. Tadqiqot natijasida xoʻjalik va fuqarolik ishlari boʻyicha sudlar va boshqa sudlarda sudya yordamchisi (sud majlisi kotibi) ishtiroki bilan bogʻliq ijobiy hamda salbiy tomonlar mavjudligi aniqlandi. Xulosada mavjud muammolarni hal etish, qonunchilikni takomillashtirish boʻyicha tavsiyalar va takliflar berildi.
sudya yordamchisi, sudya, bayonnoma, iqtisodiy jarayon, zarur talablar, hakamlik sudi, oʻzini rad qilish
FUQAROLIK SUD ISHLARINI YURITISH PRINSIPLARINI TAKOMILLASHTIRISH MASALALARI
Mazkur maqolada fuqarolik sud ishlarini yuritish prinsiplari, ularni takomillashtirish masalalari ilmiy-nazariy tahlil etilgan. Unda fuqarolik sud ishlarini yuritishda qonuniylik prinsipi tushunchasi va uning ahamiyati boʻyicha huquqshunos olimlarning fikrlari tahlil etilib, ushbu prinsip tushunchasiga ilmiy taʼrif ishlab chiqilgan. Xususan, fuqarolik protsessini boshlab beruvchi, harakatga keltiruvchi erkin huquq prinsipi hamda taraflarning tortishuvchilik prinsipi va ularning sud amaliyotida tutgan oʻrni, bu boradagi huquqshunos olimlarning fikr-mulohazalari ilmiy nazariy tahlil etilgan va xorijiy davlatlar fuqarolik protsessual qonunchiligi qiyosiy oʻrganib chiqilib, ilmiy-nazariy xulosalar va takliflar berilgan. Maqolada muallif protsessual huquqlarni suiisteʼmol qilmaslik masalasiga alohida eʼtibor qaratgan va uning oʻziga xos xususiyatlarini aniqlagan. Shuningdek, protsessual huquqlarni suiisteʼmol qilish nimalarda namoyon boʻlishi tahlil qilinib, bu boradagi ilmiy-nazariy tushunchalar oʻrganilgan va ushbu tushunchaga ilmiy taʼrif ishlab chiqilgan. Shu bilan birga, fuqarolik sud ishlarini yuritish prinsiplari boʻyicha xorijiy davlatlar, jumladan, Yaponiya, Gretsiya, Bolgariya, Germaniya Konstitutsiyalari hamda Rossiya, Estoniya, Аrmaniston, Ukraina, Belarus, Qozogʻiston, Qirgʻiziston Respublikalari fuqarolik protsessual qonunchiliklari milliy fuqarolik protsessual qonunchiligi bilan qiyosiy oʻrganilgan. Fuqarolik sud ishlarini yuritish prinsiplarini takomillashtirishga qaratilgan ilmiy-nazariy xulosalar, taklif va tavsiyalar ilgari surilgan.
fuqarolik sud ishlarini yuritish prinsiplari, qonuniylik, erkin huquq (dispozitivlik), protsessual huquqlarni suiisteʼmol qilmaslik, odil sudlov, sudya, tortishuvchilik, taraflarning tenghuquqliligi
VIRTUAL MAKONDA MUALLIFLIK HUQUQINI HIMOYA QILISH VA JAVOBGARLIK MASALALARI
Mazkur maqola virtual makonda mualliflik huquqi buzilishi, uni aniqlash va javobgarlik masalalariga bag‘ishlangan. Raqamli texnologiyalar rivojlanishi sharoitida mualliflik huquqi buzilishiga oid yangi muammolar yuzaga chiqib, natijada bu huquqni himoya qilishni murakkablashtirmoqda. Maqolada mualliflik huquqining buzilish sabablari, virtual makonda huquqiy nazorat va monitoring qilish vositalari, shuningdek, qonunbuzarliklarni aniqlash texnologiyalari tahlil qilindi. Xususan, huquqiy va texnologik vositalar yordamida virtual muhitda mualliflik huquqini himoya qilishning dolzarb muammolari koʻrsatilib, xalqaro va milliy darajadagi javobgarlik masalalari oʻrganildi. Tadqiqot natijalariga koʻra, virtual makonda mualliflik huquqini samarali himoya qilish va qonunbuzarliklarni kamaytirish uchun qonunchilikni takomillashtirish, texnologik vositalarni rivojlantirish va aholi oʻrtasida huquqiy savodxonlikni oshirish lozimligi ta’kidlandi. Mazkur maqola raqamli huquqbuzarliklarga qarshi chora-tadbirlarni ishlab chiqishda foydali boʻlib, huquqiy himoyani kuchaytirishga qaratilgan taklif va tavsiyalarni oʻz ichiga oladi. Maqola huquqshunoslar, tadqiqotchilar va raqamli muhitda intellektual mulk bilan shug‘ullanuvchi mutaxassislar uchun foydali boʻlib, mualliflik huquqini himoya qilishda yangi yondashuv va huquqiy strategiyalarni ishlab chiqish uchun muhim asos boʻlib xizmat qiladi.
mualliflik huquqi, virtual makon, huquq buzilishi, javobgarlik, raqamli huquq­buzarliklar, onlayn kontent himoyasi, huquqiy monitoring, sun’iy intellekt
RAQAMLI OBYEKTLAR VA MEROS OCHILGAN JOY: TRANSCHEGARAVIY MEROSGA DA’VATLAR
Ushbu maqolada xalqaro huquq va milliy qonunchilik doirasida raqamli obyektlar uchun meros ochilish joyini aniqlash muammolari kompleks tarzda koʻrib chiqilgan. Tadqiqot metodologiyasi tizimli, qiyosiy-huquqiy va rasmiy-huquqiy tahlil usullarini qoʻllash, shuningdek, raqamli merosni tartibga solishning xalqaro amaliyotini oʻrganishga asoslangan. Muallif mavjud huquqiy tizimlar, ayniqsa, meros huquqi sohasiga raqamli huquqiy munosabatlarni integratsiyalash jarayonida yuzaga keladigan fundamental muammolarni tahlil qilgan. Maqolada shuningdek, raqamli obyektlarning nomoddiy tabiati, ularning transchegaraviy xususiyati, yagona huquqiy tartibga solishning yoʻqligi, merosxoʻrlarning raqamli aktivlarga kirishidagi qiyinchiliklar va meros huquqi bilan shaxsiy hayot daxlsizligi huquqi oʻrtasidagi ziddiyat kabi asosiy muammolar o‘rganilgan. Tadqiqot natijasida notarial amaliyotga eksklyuziv blokcheyn tizimini joriy etish va maxsus qonunchilik ishlab chiqish kabi innovatsion yechimlar taklif etilmoqda. Tadqiqotning ilmiy yangiligi Oʻzbekiston Respublikasi huquqiy tizimining oʻziga xos xususiyatlarini hisobga olgan holda, raqamli meros muammolarini kompleks tahlil qilish va raqamli aktivlarni meros qilish uchun aniq huquqiy tartibga solish mexanizmlarini ishlab chiqishdan iborat. Tadqiqotning amaliy ahamiyatini blokcheyn texnologiyasidan foydalanib, raqamli meros sohasidagi qonunchilikni takomillashtirish boʻyicha tavsiyalar ishlab chiqish tashkil etadi. Unga amaldagi qonunchilikka oʻzgartirishlar kiritish va maxsus normativ-huquqiy hujjatlar yaratish boʻyicha takliflar kiradi. Olingan natijalardan milliy qonunchilikni modernizatsiyalash va raqamli aktivlarni meros qilish sohasida xalqaro huquqiy mexanizmlar ishlab chiqishda foydalanish mumkin.
meros huquqi, raqamli meros, maʼlumotlarni himoya qilish, blokcheyn, raqamli obyektlar, transchegaraviy meros, virtual mulk, merosda smart-kontraktlar, raqamli merosni rejalashtirish